تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ کانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلاً (50) ما أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَ ما کُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً (51) وَ يَوْمَ يَقُولُ نادُوا شُرَکائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَ جَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً (52)
ترجمه
و هنگاميکه گفتيم مر فرشتگان را سجده کنيد براى آدم پس سجده کردند مگر شيطان که بود از جن پس بيرون رفت از فرمان پروردگارش آيا پس ميگيريد او و فرزندانش را صاحب اختياران غير از من با آنکه آنها مر شما را دشمنند بد است مر ستمکاران را بدلى از خدا
حاضر ننمودم آنها را در وقت آفرينش آسمانها و زمين و نه آفرينش خودهاشان و نبودم گيرنده گمراه کنندگانرا مددکار
و روز که گويد ندا کنيد شريکهاى مرا که گمان ميکرديد پس بخوانند آنها را پس اجابت نکنند مر آنانرا و قرار دهيم ميانشان جاى هلاکى.
تفسير
گفته‌اند خداوند براى تنبّه کفّار متکبّرى که از مجالست با اهل ايمان فقير استنکاف داشتند و در آيات سابقه بعد از قصّه اصحاب کهف بيان شد شمّه‌اى از حکايت ابليس و نتيجه تکبّر او را که در سوره بقره مفصلا گذشت تکرار فرموده و نکته تکرار قصص در کلام الهى آنستکه مقدّمه شود براى مقصوديکه بعدا
جلد 3 صفحه 431
ذکر ميشود باقتضاء مقام و مفاد اين آيات شريفه آنستکه ياد کن اى پيغمبر وقتى را که گفتيم بملائکه که سجده نمائيد در برابر آدم براى خدا و تعظيم آدم چنانچه در اوائل سوره بقره ذيل آيه‌اى که صدرش مطابق با اين آيه است ذکر شد با وجه استثناء ابليس از ملائکه و تکرار نميشود پس سجده نمودند مگر شيطان که از جنس جنّ بود و نافرمانى کرد و بگو باين کفّار از راه توبيخ و انکار با اين سابقه آيا باز شما شيطان و ذريّاتش را حکم فرما و اختيار دار خود قرار ميدهيد و از اطاعت خدا بيرون ميرويد با آنکه آنها دشمنان شمايند و خدا و اولياء او دوستان شما و هر عاقلى از دشمن ميپرهيزد و با دوست ميآميزد بد مبادله‌اى کردند ستمکاران که خدا و اولياء او را دادند و شيطان و فرزندانش را بدل گرفتند در اطاعت و فرمانبردارى و در وقت خلقت آسمانها و زمين حاضر ننمودم من شيطان و ذريّه او را براى آنکه با من کمک نمايند و نيز در وقت خلقت بعضى از آنها بعض ديگرى را براى کمک حاضر نکردم و هيچگاه نبودم من که گمراهان را ياور و معين خود قرار دهيم پس چرا بندگان من آنها را شريک قرار دادند با من در عبادت و اطاعت و بعضى گفته‌اند مراد از مرجع ضمير در آيه دوم همان کفّار متکبّرند که ميخواستند مجالست با فقراء اهل ايمان ننمايند و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم براى قوّت اسلام ميخواست ملتمس آنها را اجابت فرمايد خداوند فرموده حاضر ننمودم آنها را در وقت آفريدن آسمانها و زمين و آفريدن خودشان تا موجب مزيّت شرفى و علمى آنها گردد و اسلام آنها موجب اسلام ساير خلق شود و نبايد من براى نصرت دين خودم کمک از آنها بخواهم و مؤيّد اينمعنى است قرائت کنت بصيغه مخاطب که مراد آنستکه نبايد تو اى پيغمبر گمراهان را ياور خود قرار دهى ولى مبعّد، صرف ضمير از شياطين مذکوره در آيه سابقه است بغير مذکور با آنکه نسبت اضلال بآنها انسب از غير است و عيّاشى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عرض کرد بار الها قوّت بده اسلام را بعمر بن خطاب يا ابو جهل بن هشام پس اين آيه نازل شد فيص ره فرموده محتمل است شياطين اعم از جنّى و انسى باشد و بنابر اين جمع بين دو تفسير ممکن است و ياد کن اى پيغمبر از روز که خطاب از مصدر جلال ميرسد بکفّار براى ملامت آنها که بخوانيد بصوت بلند شريکهائى را که
جلد 3 صفحه 432
براى من قرار داده بوديد باعتقاد خودتان در عبادت و اطاعت از جنّ و انس پس بخوانند آنها را براى دستگيرى از خودشان و جوابى و ثوابى نشنوند و نه بينند و قرار دهيم ما ميان کفّار و معبودهاى آنها جاى هلاکتى که شريک باشند در آنجا با يکديگر و آن واديى از واديهاى جهنّم است و بعضى گفته‌اند ميان آنها و معبودهاشان حاجبى قرار داده شود که يکديگر را نبينند و ظاهرا آن حاجب از جنس آتش است که بآنها احاطه خواهد نمود و از ابن عباس نقل شده که اينجا بين بمعناى وصل است و مراد آنستکه مواصلت آنها در دنيا با يکديگر موجب هلاکتشان در آخرت خواهد شد و بنابر اين موبق مصدر است و ضمير در بينهم راجع بکفّار است که با يکديگر مودّت و اتّحاد در کفر و الحاد داشته‌اند و اللّه اعلم بالصّواب ..