تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيماً تَذْرُوهُ الرِّياحُ وَ کانَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ مُقْتَدِراً (45) الْمالُ وَ الْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ الْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَواباً وَ خَيْرٌ أَمَلاً (46) وَ يَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ وَ تَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً وَ حَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً (47) وَ عُرِضُوا عَلى رَبِّکَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونا کَما خَلَقْناکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَکُمْ مَوْعِداً (48) وَ وُضِعَ الْکِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَ يَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا ما لِهذَا الْکِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَ لا کَبِيرَةً إِلاَّ أَحْصاها وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لا يَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً (49)
ترجمه
و بياور براى آنها مثل زندگانى دنيا را مانند آبيکه نازل نموديم آنرا از آسمان پس آميخته شد بيکديگر بسبب آن، رستنى زمين پس گرديد در هم شکسته که پراکنده کند آنرا بادها و بوده است خدا بر همه چيزى توانا
مال و پسران آرايش زندگانى دنيا است و ماندنيهاى شايسته بهتر است نزد پروردگارت از جهت پاداش و بهتر است از راه اميد
و روز که روان سازيم کوهها را و به بينى زمين را ظاهر شده و جمع نمائيم آنها را پس فرو گذار ننمائيم از آنها احديرا
و عرضه داشته شوند بر پروردگارت صف کشيده گوئيم بتحقيق آمديد نزد ما چنانچه آفريديم شما را اوّل بار آرى گمان کرديد که هرگز قرار نميدهيم براى شما وعده گاهى
و نهاده شود نوشته پس مى‌بينى گناهکاران را ترسندگان از آنچه در آنست و ميگويند اى واى بر ما چه اهميّتى است براى اين نوشته واگذار نميکند گناه کوچک و نه بزرگ را مگر آنکه بشمار آورده آنرا و بيابند آنچه را بجا آوردند در حضور خود و ستم نميکند پروردگار تو احديرا.
تفسير
- خداوند متعال تشبيه فرموده حال زندگانى دنيا را در حسن و جمال و سرعت زوال بحال روئيدنيهاى زمين بعد از نزول باران که روزى چند بر صفا و جلاء آنها افزوده شود و شاخ و برگشان رشد و نموّ کند بطورى که بهم پيچيده و
جلد 3 صفحه 429
با يکديگر آميخته گردد پس در هم شکسته و از يکديگر گسسته و خشک و خرد شود بطوريکه بادها آنها را از زمين کنده و باطراف پراکنده نمايند و اين دلالت دارد بر آنکه خداوند قادر است بر هر امرى از اعطاء وجود و جمال و جلال و کمال و اخذ آنها از صاحبانشان و افناء و تفريق و اضمحلال آنان و از بهترين امتعه دنيوى مال و اولاد ذکور است که زينت و آرايش زندگانى دنيا است ولى چون باقى و برقرار نميماند باز اعمال صالحه که آثار و ثمرات آن هميشه از خزانه غيب الهى عائد بصاحبش ميشود بهتر است نزد خداوند که پاداش عمل مؤمن و متعلّق آرزوى او باشد و ظاهرا شامل ميشود هر عمل خيرى را اعمّ از عبادت و اطاعت و احسان بخلق خصوصا اگر دوام و ثباتى در دنيا داشته باشد و نفع آن بعد از او هم عائد به بندگان خدا شود ولى در روايات ائمه اطهار بمطلق نماز و نمازهاى پنجگانه و نماز شب و دوستى اهل بيت و تسبيحات اربعه و ثمره آن که بعدد هر تسبيحه ده درخت بهشتى از انواع ميوجات است تفسير شده و ظاهرا بيان مصاديق خفيّه و جليّه آنرا فرموده‌اند و بمناسبت ذکر بقاء ثمرات اخروى بيان فرموده بعضى از اوضاع و احوال قيامت را باين تقريب که ياد کن اى پيغمبر روزى را که سير ميدهيم ما کوهها را در جوّ هوا و گردانيم آنها را ذرات پراکنده در آن و مى‌بينى تو زمين زير کوهها را که ظاهر و هويدا شده و بعضى تسيّر بصيغه مجهول مؤنّث و رفع جبال قرائت نموده‌اند يعنى روزى را که سير داده ميشود کوهها و در آنروز جمع ميکنيم خلق اولين و آخرين را براى وقوف در پيشگاه الهى و رسيدگى بحساب آنها و هيچ يک از آنها را فرو گذار نخواهيم نمود و همگى در آن فضاى پهناور بر پروردگار تو عرضه داشته شوند در حاليکه ايستاده وصف کشيده باشند بطوريکه هيچ کس حاجب ديگرى نباشد و در احتجاج از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که در آنروز يکصد و بيست هزار صف تشکيل ميشود در پهناى زمين پس خطاب از مصدر جلال صادر شود که ديديد همان نحوى که برهنه و بى‌مال و اولاد شما را در دنيا آورديم امروز در پيشگاه ما حاضر شديد چنانچه در سوره انعام گذشت و خطاب خصوصى بکفّار شود که آرى شما بوديد که در دنيا منکر معاد بوديد و گمان ميکرديد که ما براى شما موعدى قرار نداده‌ايم که در آنروز
جلد 3 صفحه 430
بوعده خود وفا کنيم لذا پيغمبران ما را تکذيب ميکرديد و در آنحال نامه‌هاى اعمال بندگان در برابرشان گشوده شود و مى‌بينى تو گناهکاران را خائف و ترسان از گناهان خودشان که در نامه آنها ثبت شده و ميگويند از روى تعجّب و حسرت و ندامت اى واى بر ما چه قدر مهمّ است اين نامه که هيچ گناه کوچک و بزرگى را فرو گذار ننموده و واقع نشده امرى مگر آنکه در آن ثبت و ضبط شده و بيابند مردم آنچه را که بجا آورده‌اند از کار خوب و بد در برابر خودشان حاضر و مشهود و مشاهد و نوشته در نامه اعمالشان و خداوند بکسى ظلم نميکند که از ثواب او کم کند يا بر عقاب او بيفزايد و عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که چون روز قيامت شود نامه اعمال انسان را بدست او دهند و گويند بخوان پس او ميخواند آنچه را نوشته شده در آن و متذکّر ميشود تمام افعال و اقوال و حرکات خود را مانند آنکه الآن بجا آورده و براى اين است که ميگويد يا ويلتنا ما لهذا الکتاب لا يغادر صغيرة و لا کبيرة الا احصيها ..