اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
ما أَشهَدتُهُم خَلق‌َ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ وَ لا خَلق‌َ أَنفُسِهِم وَ ما کُنت‌ُ مُتَّخِذَ المُضِلِّين‌َ عَضُداً (51)
من آن شياطين و عبده مشرکين را حاضر نکردم و شاهده نگرفتم در خلقت آسمانها و زمين و نه در خلقت خود آنها و نبودم بگيرم گمراه کنندگان را کمک و ناصر و پشت باني ما أَشهَدتُهُم مرجع ضمير هم شيطان و ذريّه او است و بتنقيح مناط جميع الهه مشرکين را که در مورد خلقت آسمانها و زمين حاضر و شاهد باشند که شرکتي کنند در خلقت چون معدوم صرف بودند و خداوند هم احتياج به کمک و اعانت ندارد و نه داشت.
خَلق‌َ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ چون خلقت آسمانها و زمين پيش از خلقت
جلد 12 - صفحه 368
جن و انس و شياطين و اصنام بوده بعلاوه بر فرض که بودند بمقدار ذرّه قدرت بر ايجاد آسمانها و زمين نداشتند و خداوند هم بمقدار خردلي بآنها احتياج نداشت وَ لا خَلق‌َ أَنفُسِهِم و همچنين در خلقت نفوس خود هم هيچگونه دخالتي نداشتند و اينکه جمله براي ردّ طبيعي که گفتند طبيعت هر شيئي اقتضاء وجود دارد و موجودات بالطبيعه موجود ميشوند، جواب نفس طبيعت را کي ايجاد فرمود! خود طبيعت که معدوم بود معدوم در ايجاد چه دخالتي دارد!.
وَ ما کُنت‌ُ مُتَّخِذَ المُضِلِّين‌َ عَضُداً مضلّين همان شياطين و ارباب ضلال از متکبّرين و رؤساء هستند و عضد بمعني پشت‌باني است يعني خداوندي که هيچگونه احتياجي بناصر و معين و هم دست ندارد چگونه مضلّين را کمک بر خود مي‌گيرد (اشکال. اولا در قرآن ميفرمايد إِن تَنصُرُوا اللّه‌َ يَنصُرکُم وَ يُثَبِّت أَقدامَکُم محمّد آيه 8.
و ثانيا بالوجدان مشاهده مي‌کنيم که در خلقت بسياري از افراد جن و انس و حيوانات و نباتات اسبابي لازم است که بدست بشر بسته مثل پدر و مادر و زارع و غارس و امثال اينها جواب مراد از نصرت الهي نصرت دين خدا و رسول خدا و خليفه خدا است و اما اسباب معدّات هستند هيچگونه مدخليّت در خلقت ندارند افعال الهي دو قسم است بدون اسباب و با اسباب.