اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ رَبُّک‌َ الغَفُورُ ذُو الرَّحمَةِ لَو يُؤاخِذُهُم بِما کَسَبُوا لَعَجَّل‌َ لَهُم‌ُ العَذاب‌َ بَل لَهُم مَوعِدٌ لَن يَجِدُوا مِن دُونِه‌ِ مَوئِلاً (58)
و پروردگار تو آمرزنده صاحب رحمت است اگر اينها را مؤاخذه کند بآنچه عمل کردند هر آينه عذاب از براي آنها تعجيل ميشود، بلکه خداوند از براي آنها وعده‌گاهي قرار داده که در آنجا هرگز نمي‌يابند کسي را غير از خدا پناهگاهي وَ رَبُّک‌َ الغَفُورُ صفة مشبّهه دلالت دارد بر دوام و ثبات غفران و غفران الهي در دنيا شامل مؤمن و کافر ميشود خداوند مهلت ميدهد بسا موفق بتوبه و بايمان بشوند مگر کساني که ايمان نمي‌آورند، بلکه اضلال ديگران را مي‌کنند مثل قوم نوح و هود و صالح و لوط و شعيب و موسي چنانچه ميفرمايد:
جلد 12 - صفحه 375
وَ أُوحِي‌َ إِلي نُوح‌ٍ أَنَّه‌ُ لَن يُؤمِن‌َ مِن قَومِک‌َ إِلّا مَن قَد آمَن‌َ فَلا تَبتَئِس بِما کانُوا يَفعَلُون‌َ هود آيه 38.
و در سوره نوح حضرتش نفرين کرد وَ قال‌َ نُوح‌ٌ رَب‌ِّ لا تَذَر عَلَي الأَرض‌ِ مِن‌َ الکافِرِين‌َ دَيّاراً إِنَّک‌َ إِن تَذَرهُم يُضِلُّوا عِبادَک‌َ وَ لا يَلِدُوا إِلّا فاجِراً کَفّاراً آيه 27 و 28.
و اما در آخرت مخصوص باهل ايمان است چنانچه ميفرمايد إِن‌َّ اللّه‌َ لا يَغفِرُ أَن يُشرَک‌َ بِه‌ِ وَ يَغفِرُ ما دُون‌َ ذلِک‌َ لِمَن يَشاءُ وَ مَن يُشرِک بِاللّه‌ِ فَقَد ضَل‌َّ ضَلالًا بَعِيداً نساء آيه 116.
و بمناسبت ذيل، آيه شامل تمام اهل ضلالت ميشود چون علة معمّم است ذو الرحمة رحمت الهي هم در دنيا سر تا سر عالم را گرفته از افاضه نعمت‌هاي بي شمار الهي که وَ إِن تَعُدُّوا نِعمَةَ اللّه‌ِ لا تُحصُوها ابراهيم آيه 37 بلکه بسا بکفار بيشتر ميدهد چنانچه ميفرمايد وَ لَو لا أَن يَکُون‌َ النّاس‌ُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلنا لِمَن يَکفُرُ بِالرَّحمن‌ِ لِبُيُوتِهِم سُقُفاً مِن فِضَّةٍ الي قوله تعالي وَ إِن کُل‌ُّ ذلِک‌َ لَمّا مَتاع‌ُ الحَياةِ الدُّنيا وَ الآخِرَةُ عِندَ رَبِّک‌َ لِلمُتَّقِين‌َ زخرف آيه 33 الي 35.
و لکن در قيامت مخصوص بمؤمن صالح است وَ رَحمَتِي وَسِعَت کُل‌َّ شَي‌ءٍ فَسَأَکتُبُها لِلَّذِين‌َ يَتَّقُون‌َ وَ يُؤتُون‌َ الزَّکاةَ وَ الَّذِين‌َ هُم بِآياتِنا يُؤمِنُون‌َ اعراف آيه 156 لَو يُؤاخِذُهُم بِما کَسَبُوا لَعَجَّل‌َ لَهُم‌ُ العَذاب‌َ اگر خداوند مؤاخذه ميفرمود آنها را باعمال زشت آنها و بآنچه کسب کردند هر آينه تعجيل مي‌شد بر آنها عذاب، خداوند بنده‌گان را مهلت ميدهد تا اندازه‌اي که يا موفق بتوبه شوند يا در نسل آنها مؤمني بوجود آيد و براي اينکه جهة تعجيل در عذاب آنها نميفرمايد لذا ميفرمايد لَو يُؤاخِذُهُم اگر بر فرض محال آنها را مؤاخذه ميفرمود و گرفتار مينمود بِما کَسَبُوا بآنچه از کفر و شرک و اعمال سيّئه بدست آوردند و تحصيل کردند و کسب نمودند کسب عملي است که ما بازاء دارد و مزد دارد مثل ارباب صنايع و اينکه غير از بيع و تجارت است، بيع مبادله مال بمال است، و کسب اجرة بر عمل است اعمال حسنه
جلد 12 - صفحه 376
اجرتش نزد خداوند بهشت و نعمت‌هاي خداوند است و اعمال سيّئه ما بازائش جهنّم است و بلاهاي الهي خداوند لَعَجَّل‌َ لَهُم‌ُ العَذاب‌َ اگر مبتلا ببليات شوند تعجيل در عذاب ميشود و عذاب اينها را خداوند براي آخرت آنها معيّن فرموده بلکه اگر طغيان کنند آنها را بدنيا مشغول ميکند تا عذاب آنها بيشتر شود و بناگاه آنها را ميگيرد چنانچه ميفرمايد بَل لَهُم مَوعِدٌ ميعاد روز محشر است و روز جزا که هر کس جزاء عمل خود را مشاهده ميکند لَن يَجِدُوا مِن دُونِه‌ِ مَوئِلًا هيچ پناهگاهي جز خدا ندارند.