اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذ قال‌َ مُوسي لِفَتاه‌ُ لا أَبرَح‌ُ حَتّي أَبلُغ‌َ مَجمَع‌َ البَحرَين‌ِ أَو أَمضِي‌َ حُقُباً (60)
و زماني که فرمود حضرت موسي از براي جوان خود که گفتند يوشع بن نون وصي‌ّ موسي بود که من استراحت نمي‌کنم تا برسم به محل اجتماع دو دريا يا بگذرم چندين سال شرح اينکه آيه شريفه و آيات مربوطه باين قضيّه توقّف دارد بر بيان اموري.
(امر اول) اينکه انبياء مراتب مختلفه دارند بعضي فقط علم بظواهر دارند و مأمور بظاهر هستند مثل حضرت موسي و بعضي علم بباطن دارند و مامور بباطن هستند مثل حضرت خضر و الياس و بعضي بهر دو علم دارند و مامور بهر دو هستند و بسا مامور بظاهر و بسا مامور بباطن مثل پيغمبر اسلام و همچنين اوصياء آن حضرت (امر دوم) در موضوع حضرت خضر در ميان مفسّرين از حيث نسب و اسم و وجه تسميه بخضر اختلاف شديديست و اخبار بسيار مبسوطي در اينکه باب ذکر شده که در تفسير برهان نقل کرده و آنچه بنظر اقرب مي‌آيد حديث مروي از کافي کليني است و چون مبسوط بود نقل نکرديم مراجعه ببرهان کنيد.
(امر سيم) غرض از اينکه حکايت اينست که انسان در هر مرتبه و مقامي باشد خود را کوچک و حقير بشمارد و ناچيز مثل حضرت زين العابدين عليه السّلام که در دعا و مناجاتش بفرمايد:
انا اقل الاقلين و اذل الاذلين مثل الذرة بل دونها
و مثل اشرف مخلوقات در پيشگاه احديت عرض کند
ما عرفناک حق معرفتک و ما عبدناک حق عبادتک
جلد 12 - صفحه 378
و امثال اينها بپردازيم بتفسير آيات وَ إِذ قال‌َ مُوسي لِفَتاه‌ُ يوشع بن نون وصي حضرت موسي که در خدمت موسي بود لا أَبرَح‌ُ حَتّي أَبلُغ‌َ مَجمَع‌َ البَحرَين‌ِ چون حضرت موسي پيغمبر اولوا العزم بود و مأمور بدعوت و خداوند باو عناياتي فرموده بود مثل تورية که در او تبيان کل شي‌ء بود و مثل مقام کليميت که بدون واسطه با خداوند تکلّم ميکرد و معجزات محيّر العقول مثل عصا و يد و بيضا و انفلاق دريا دوازده جاده و انفجار حجره دوازده چشمه و ساير معجزات لکن علم ببواطن نداشت خداوند باو وحي فرستاد که در مجمع البحرين کسيست که عالم ببواطن هست حضرت موسي اراده ملاقات او کند و از علم او بهره برداري کند لذا بيوشع فرمود من خودداري نمي‌کنم تا اينکه بروم مجمع البحرين که دو دريا بهم وصل مي‌شود أَو أَمضِي‌َ حُقُباً سالهاي درازي و در معناي حقب بعضي گفتند هفتاد سال بعضي هشتاد سال بعضي سالهايي که هر روز او هزار سال است و در آيه شريفه در حق اهل نار ميفرمايد:
لابِثِين‌َ فِيها أَحقاباً نبأ آيه 23 يعني روزگارهايي که آخر ندارد و شايد در اينجا اشاره باشد بمدة مديدي تا پيدا کند آنکه را که طالب است گفتند حضرت موسي خطبه بسيار بليغي بيان نمود اصحابش گفتند آيا خداوند کسي را خلق فرموده که داناتر از شما باشد فرمود نميدانم جبرئيل نازل شد که در مجمع البحرين کسي هست داناتر از شما حضرت موسي عاشق ملاقات او شد مسئلة ممکن بهر مقامي نائل شود محدود است و بالاتر از آن ممکن است حتي در حق نبي‌ّ اکرم که افضل از جميع ممکنات است در جميع کمالات خطاب ميرسد باو وَ قُل رَب‌ِّ زِدنِي عِلماً طه آيه 113.