تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقامَهُ قالَ لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً (77)
«1» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 486.
جلد 8 - صفحه 97
فَانْطَلَقا: پس درگذشتند و رفتند. حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ: تا چون وارد شدند به اهل دهى. در علل و عيّاشى از حضرت صادق عليه السلام «1»: آن قريه ناصره بود که نصارى به آن منسوبند. چون شب شد دروازه بستند و براى هيچکس نگشودند. نماز شام بود که موسى و خضر به آن ده رسيدند، خواستند وارد شوند کسى دروازه نگشود. اسْتَطْعَما أَهْلَها: طلب طعام کردند اهل آن ده را، و گفتند در اينجا غريب و گرسنه‌ايم. چون ما را در ده جا نداديد براى ما طعام بفرستيد. فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما: پس ابا کردند اهل ده از آنکه مهمانى کنند ايشان را، و ايشان در بيرون شهر ماندند تا صبح روى به راه نهادند. در تفسير لوامع- از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله روايت نموده که: اهل آن قريه لئيم بودند که موسى و خضر تمام شب بيرون دروازه آن شهر گرسنه بودند.
حکايت: در کتب سير نقل شده که اهل آن شهر چون نزول اين آيه را خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله شنيدند، بارى از طلا آوردند و گفتند: يا رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله، به اين بار طلا از تو مى‌خريم يک نقطه، به اينکه «باء» «فابوا» را به «تا» تبديل نمائى تا قرائت چنين شود «فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما- يعنى آمدند اهل شهر اينکه ضيافت کنند آن دو پيغمبر را» تا ملامت و لئامت از ما رفع شود. حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله انکار و فرمود: تغيير اين يک نقطه هم موجب دخول کذب است در قرآن و قدح در الهيت. از اين حکايت ثابت شود که تغيير يک نقطه از قرآن، موجب بطلان ربوبيت حضرت رحمان خواهد بود، چه رسد به تغيير حکمى از احکام آن.
«1» علل الشرايع، شيخ صدوق، باب 54، ص 61.
جلد 8 - صفحه 98
خلاصه چون وارد ده شدند: فَوَجَدا فِيها جِداراً: پس يافتند در نواحى آن ده، ديوارى مايل شده به يک طرف. يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَ: مى‌خواست آن ديوار اين که بيفتد و از پايه درآيد.
نکته: اسناد اراده به ديوار مجاز باشد، يعنى نزديک بود خراب شود.
فَأَقامَهُ: پس خضر راست و استوار نمود آن ديوار را به اينکه اساس آن را به سنگ و گل مستحکم نمود. ابن عباس گفته: آن را درهم نموده و دو مرتبه بنا کرد. سعيد بن جبير گويد: ديوار کج شده بود، خضر عليه السلام دوش خود بر آن نهاده راست شد. نزد بعضى به دست خود آن را راست نمود و اين از معجزات خضر بود. وهب گفته: ارتفاع ديوار سيصد گز بود. چون موسى عليه السلام مشاهده نمود که خضر آن ديوار را راست نمود، قالَ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً: گفت موسى اگر مى‌خواستى هر آينه مى‌گرفتى بر تعمير ديوار مزدى تا به آن طعام مى‌خريديم و سدّ گرسنگى خود مى‌نموديم.
تنبيه: شخص عاقل منصف که تأمل در اين آيات شريفه بنمايد و نظر مراء و جدال را کنار گذارد، هر آينه تصديق نمايد به اينکه برائت خضر بر وجه معذوريت به شهادت موسى ثابت باشد، زيرا بيان نمايد که اگر سؤال نمودم، اى خضر از جانب من معذور باشى در ترک مصاحبت و الزامى بر تو نخواهد بود، و لذا برائت موسى را نفس همين آيه ثابت گرداند؛ زيرا کلام خود را با ادات شرطيه مشروط ساخته و خود موسى جزاى شرط را ترک مصاحبت قرار داده و خود را مختار نموده در اين شرط که اگر مصاحبت خضر را در آينده خواهد، ترک سؤال نمايد، و اگر ترک مصاحبت را خواهد سؤال نمايد. بنابراين وعده نبوده تا تخلف آن اشکالى وارد آيد. پس بدين بيان محقق شد که اعتراضى نسبت به مقام اين دو پيغمبر جليل الشأن وارد نخواهد بود.