«قرن»، دو معنا دارد: يکى دوران طولانى و ديگرى به معناى شاخ حيوان، و ذوالقرنين را از آن جهت بدين وصف ناميده‌اند که يا حکومت طولانى داشته و يا آنکه دو رشته موى خود را مثل دو شاخ مى‌بافته و يا روى کلاه او دو شاخک قرار داشته است. همچنين ممکن است مراد از «قرنين» شرق و غرب جهان باشد، «1» که چون او به تمام شرق و غرب عالم سلطه پيدا کرده بوده «ذوالقرنين» ناميده شده است.
امام باقر عليه السلام فرمودند: «ذوالقرنين» پيامبر نبود، ليکن مرد صالحى بود که خدا او را دوست مى‌داشت و او قوم خود را به تقوا سفارش مى‌کرد. مردم بر يک طرف سر او ضربه‌اى وارد کردند و او تا مدّتى ناپديد شد، پس از آن به سوى مردم بازگشت و دعوت خود را تکرار کرد، مردم به سمت ديگر سر او ضربه‌اى زدند. آنگاه امام فرمود: در ميان شما نيز شخصى با اين خصوصيات است. «2» بنابراين به خاطر اين دو ضربه به ذوالقرنين معروف بوده است.
تفسير نمونه با توجّه به اظهارات چند مورّخ يونانى و چند فراز از تورات (کتاب اشعيا، فصل 46، شماره‌ى 28 و 11) و کشف مجسمه‌ى کورش در قرن نوزدهم ميلادى که تاجى با دو شاخ بر سر داشت، ذوالقرنين را با کورش بيشتر تطبيق مى‌دهد، ولى مرحوم شعرانى، در حاشيه تفسير ابوالفتوح، ذوالقرنين را همان اسکندر مقدونى مى‌داند که از سيزده سالگى شاگرد ارسطو بوده است. و صاحب تفسير الميزان او را همان کورش مى‌داند. به هر حال در اينکه ذوالقرنين چه مدّت حکومت کرده و نام واقعى او چيست و چند سال عمر کرده وآيا بشر بوده يا فرشته، پيامبر يا عبد صالح؟ اسکندر بوده يا کورش؟ چرا
«1». چنانکه عربها مى‌گويند: «قرنى الشمس» يعنى دو شاخ آفتاب که مراد شرق و غرب عالم است.
«2». تفسيرنورالثقلين؛ کمال‌الدين صدوق.
جلد 5 - صفحه 217
ذوالقرنين نام دارد؟ امکاناتش چه بوده، محدوده‌ى حکومتش کجا بود؟ طول و عرض و مشخصات سدى که ساخت چه بود؟ چه زمانى بود؟ آيا اين سدّ همان ديوار چين است يا نه؟ سخنان بسيارى بيان شده وبحث در جزئيّات آن چندان مفيد نيست. بايد دنبال هدف‌ها رفت، نه مسائل جزئى که در آنها هيچ رشدى نيست.