تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ تَرَکْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْناهُمْ جَمْعاً (99) وَ عَرَضْنا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْکافِرِينَ عَرْضاً (100) الَّذِينَ کانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطاءٍ عَنْ ذِکْرِي وَ کانُوا لا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً (101) أَ فَحَسِبَ الَّذِينَ کَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبادِي مِنْ دُونِي أَوْلِياءَ إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْکافِرِينَ نُزُلاً (102) قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالاً (103)
الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً (104) أُولئِکَ الَّذِينَ کَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَ لِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً (105) ذلِکَ جَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِما کَفَرُوا وَ اتَّخَذُوا آياتِي وَ رُسُلِي هُزُواً (106)
ترجمه
و واگذاريم بعضى از آنها را در آنروز که موج زنند در بعضى و دميده شود در صور پس جمع کنيم آنها را جمع کردنى
و آشکار کنيم جهنم را در آنروز براى کفار آشکار نمودنى
آنانکه بود چشمهاشان در پرده‌اى از آيات من و بودند که استطاعت نداشتند شنيدن را
آيا پس گمان کردند آنانکه کافر شدند آنکه بگيرند بندگان مرا غير از من صاحب اختياران همانا ما آماده نموديم جهنّم را براى کفّار منزل مهيّا شده
بگو آيا خبر دهيم شما را بزيانکارتران در کارها آنانکه باطل شد سعيشان در زندگى دنيا و آنها گمان ميکنند که خودشان خوب ميکنند کار را
آنگروه آنانند که کافر شدند بآيتهاى پروردگارشان و ملاقاتش پس تباه شد کردارهاشان پس بر پا نميداريم براى آنها روز قيامت ميزانى را
اين است که پاداش آنها جهنّم است براى آنکه کافر شدند و گرفتند آيتها و پيمبران مرا باستهزاء.
تفسير
- چون در ذيل آيات سابقه ذکرى از روز موعود که قيامت کبرى است بميان آمد خداوند بعضى از احوال آنروز را بيان فرموده که در آنروز واگذاريم مردم را بحال خود که مخلوط شوند بيکديگر و از کثرت ازدحام و اضطراب مانند آب دريا موج زنند بعضى در بعضى، و بعضى ضمير در بعضهم را راجع بيأجوج و مأجوج و موج بعضى در بعضى را بملاحظه کثرت و ازدحام آنها در روز انهدام سدّ و ريختن آنها در ميان ساير خلق دانسته‌اند چون اين از علائم قيامت است ولى عيّاشى ره از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که مراد روز قيامت است و دميده شود در صور يعنى اسرافيل ميدمد در صور خود براى بر پا شدن قيامت و گفته‌اند صور مانند شاخى است که يک سر آن در دهن اسرافيل و يکسر آن زير عرش است دفعه اوّل ميدمد همه ميميرند دفعه دوم ميدمد همه زنده ميشوند و اينجا مراد نفخه ثانيه است که همه سر از قبر در آورند و در پيشگاه الهى مجتمع گردند براى حساب و جزاى اعمالشان و بعضى گفته‌اند صور بفتح واو جمع صورت است خداوند مصوّر ميفرمايد مردم را در قبور چنانچه مصوّر ميفرمايد در ارحام و ميدمد در آنجا روح را چنانچه ميدمد در ارحام و معناى اوّل اظهر است و خداوند عرضه ميدارد
جلد 3 صفحه 455
و ظاهر ميفرمايد در روز قيامت جهنّم را براى کفّار بطوريکه همه آنرا مشاهده مينمايند بپاداش آنکه در دنيا نميديدند آيات و علائم وجود و توحيد حقّ را از باب تعصّب و عناد گويا پرده‌اى بر چشمهاشان کشيده شده بود که عالم را در نظر آنها تيره و تار نموده بود والا بهر چه نظر ميکردند آيه‌اى از آيات حقّ را مشاهده ميکردند چه رسد بقرآن که مجمع آيات الهى بود و عجب‌تر از اين آنکه استطاعت و تمکّن و توانائى شنيدن آنرا هم نداشتند مانند اشخاص کر که قدرت بر استماع ندارند و اين از فرط عناد و وفور لجاج آنها بود با پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ولى نهايت غيظ و غضب و حسد و عداوت آنها با امير المؤمنين عليه السّلام بظهور و بروز ميرسيد لذا در روايت عيون از امام رضا عليه السّلام و در روايت قمّى ره از امام صادق عليه السّلام از ذکر بولايت آنحضرت تفسير شده که از شدّت بغض و عداوت با او و اهل بيت اطهارش نميتوانستند عزّت او را به بينند و فضائلش را از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بشنوند آيا گمان کردند کفّار با آنکه نبايد چنين گمانى بکنند که گرفتن ملائکه و مسيح عليه السّلام و امثال او از بندگان خدا را اولياء و صاحب اختياران نجات دهنده است آنها را از عذاب خدا نه چنين است نجات در اطاعت خدا و هلاک در معصيت او است و در مجمع از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که آنحضرت أ فحسب برفع باء و سکون سين قرائت فرموده است و بنابراين معنى آنستکه آيا کافى است آنها را در نجات نه چنين است و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که مراد آن دو و شيعيان آن دو هستند که آن دور اولى خودشان قرار دادند و از ولايت خدا بيرون رفتند و گمان کردند که دوستى آن دو موجب نجات آنها است از عذاب خدا با آنکه بدوستى آن دو کافر شدند و ظاهرا مراد بيان شمول آيه است آن دو و اتباعشان را در هر حال خداوند مانند تشريفاتى که شخص براى مهمان تازه وارد تهيّه ميکند قبلا جهنم را براى آنها آماده و مهيّا نموده است و زيانکارترين مردم در دنيا کسانى هستند که اعمال خودشان را باطل و فاسد نمودند براى کفر و ضلالت چون ميتوانستند کار خوب کنند و نتيجه خوب بگيرند و نکردند و نگرفتند و بر فرض کار خوبى هم کردند چون شرط صحّت و قبول آن که اسلام و ايمان باشد موجود نبود فاسد و بى‌نتيجه شد و عجب در آنستکه از فرط جهالت و عجب و خود پسندى گمان ميکنند که کار خوبى کردند و در اخبار
جلد 3 صفحه 456
ائمه اطهار بيهود و نصارى و قسّيسين و رهبان و اهل شبهات و اهواء از اهل قبله و اهل بدع و خوارج نهروان و اهل حرورا که دهى است نزديک کوفه و خوارج حروريّه منسوب بآنند تفسير شده است آنگروه کسانى هستند که کافر شدند بآيات خدا از قرآن و پيغمبر و امام و بمعاد که وقت ملاقات و نيل بثواب و عقاب و حضور در پيشگاه الهى است و باطل و فاسد و ضايع شده است اعمال آنها براى کفرشان و ثوابى بآنها داده نميشود براى فقدان شرط آن و لذا ميزانى براى سنجيدن اعمال آنها وضع نميشود چون پوچ است و وزنى ندارد يا قرار نميدهد خدا پيش خود وزن و مقدار و سنگينى و اعتبارى براى آنها بلکه بنظر حقارت و ناچيزى در آنروز بآنها نظر ميفرمايد و بنابراين وزن بمعناى مقدار و اقامه ننمودن بمعناى قرار ندادن است و بنابر اول وزن بمعناى ميزان و اقامه ننمودن بمعناى بپا نداشتن است و ترجيح هر يک از دو معنى بر ديگرى از جهتى بر اهل ادب پوشيده نيست و در روايات ائمه اطهار بهر دو معنى اشاره شده است و محتمل است هر دو مراد باشد چنانچه مکرر اشاره شده اين است حال آنها در قيامت که قدر و قيمتى و ثوابى ندارند و جزاء آنها جهنّم است براى کفرشان و گرفتن آنها آيات الهى و پيغمبران را بسخريه و استهزاء و بنابراين کلمه ذالک مربوط بآيه سابقه و جمله جزائهم جهنّم ابتداء کلام است و در روايات ائمه اطهار آيات بامير المؤمنين عليه السّلام و اوصياء کبار آن بزرگوار و استهزاء کنندگان بتخلّف کنندگان از ايشان تطبيق شده است.