تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (92) حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِما قَوْماً لا يَکادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلاً (93) قالُوا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَ مَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَکَ خَرْجاً عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَ بَيْنَهُمْ سَدًّا (94) قالَ ما مَکَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَکُمْ وَ بَيْنَهُمْ رَدْماً (95) آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذا ساوى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذا جَعَلَهُ ناراً قالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً (96)
فَمَا اسْطاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَ مَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً (97) قالَ هذا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَکَّاءَ وَ کانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (98)
ترجمه
پس توسل جست بوسيله‌اى
تا وقتى که رسيد بميانه دو کوه يافت در پيش آن دو، گروهى را که نزديک نبود که بفهمند گفتارى را
گفتند اى ذو القرنين همانا يأجوج و مأجوج فساد کنندگانند در زمين پس آيا قرار دهيم براى تو نقدينه‌اى بشرط آنکه بنا کنى ميان ما و ميان آنها سدّى
گفت آنچه تمکّن داد مرا در آن پروردگارم بهتر است پس کمک کنيد مرا بقوّت بازو تا بنا کنم ميان شما و ميان آنها سدّ بزرگى
بياوريد نزد من قطعه‌هاى آهن را تا وقتى که برابر شد ميانه دو جانب آن دو کوه گفت بدميد تا وقتى که گرداند آنرا آتش گفت بياوريد نزد من تا بريزم بر آن مس گداخته را
پس نتوانستند که بالا روند آنرا و نتوانستند بسازند براى آن نقبى
گفت اين رحمتى است از پروردگار من پس وقتى که بيايد وعده پروردگار من ميگرداند آنرا زمين هموار و بوده است وعده پروردگار من درست و راست.
تفسير
جناب ذو القرنين بعد از فراغت از امر مغرب و مشرق گفته‌اند اراده جانب شمال را نمود و از جنوب رهسپار شد تا رسيد بفاصله ميان دو کوه شمالى و
جلد 3 صفحه 452
عياشى از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که بجانب تاريکى متوجّه شد و شايد مراد توجّه بقطب شمال باشد در ششماهى که شب است و اينکه از آن دو کوه تعبير بسدّين شده بملاحظه آنستکه کوه سدّ طبيعى است و کلمه سد بر آن اطلاق ميشود و بعضى سد بضم قرائت نموده‌اند و شايد احسن باشد و بعدا هم ميان آن دو کوه مسدود شد بسد ذو القرنين پس تمامى سد شدند و چون بآن مکان رسيد ديد جماعتى را که بزودى کلام احديرا نمى‌فهميدند چون زبان مخصوصى داشتند غير از زبان همه و بايد با زحمت مقاصد را بآنها فهماند و بذو القرنين عرضه داشتند در پشت اين دو کوه دو طائفه منزل دارند بنام يأجوج و مأجوج که گفته‌اند آن دو دو قبيله از اولاد يافث بن نوح عليه السّلام بودند و در روايت علل از امام هادى عليه السّلام تأييد شده و بعضى يأجوج و مأجوج بالف قرائت نموده‌اند در هر حال گفتند اين دو قبيله فساد ميکنند در زمين ما بقتل و غارت و تخريب بيوت و اتلاف زروع و اينمعنى در روايت عيّاشى ره از امير المؤمنين عليه السّلام تأييد شده و آيا ممکن است ما از اموال خودمان مبلغى خارج و تقديم کنيم و در مقابل آن شما در ميان اين دو کوه سدّى بنا کنيد که فاصله شود ميان ما و آنها و نتوانند ديگر باراضى ما تجاوز نمايند و بعضى بجاى خرجا خراجا قرائت نموده‌اند و شايد احسن باشد چون ظاهرا ميخواستند مقرّرى ساليانه‌اى بدهند نه يکدفعه و فرق بين خرج و خراج بدفعى و تدريجى است و ذو القرنين بالهام الهى يا قرائن متوجّه شد و فهميد سخن آنها را و جواب فرمود آنچه را خداوند در آن بمن تمکّن داده از مال و ملک بهتر است از خرج يا خراجيکه شما يکدفعه يا ساليانه بمن بدهيد ولى شما کمک بدنى کنيد با من بکارگرى و حمل و نقل لوازم سدّ تا من ميان شما و آنها سدّ محکم بزرگى بنا نمايم بياوريد نزد من قطعات آهن بزرگ از مراکز يا معادنى که دارم و آنها آوردند و چيدند ميان آن دو کوه تا وقتى که مساوى شد با دو جانب آن دو کوه ذو القرنين بکار گران فرمود بدميد در کوره‌هاى آتش يا دمهاى زيادى که براى گداخته نمودن آن آهنها تهيّه شده بود و آنها اطاعت کردند و دميدند تا وقتى که تمام آنقطعات آهن چيده شده، گرديد مانند يکپارچه آتش سوزان فرمود بياوريد نزد من مس تا بريزم بر آن قطعات آهن چيده شده مس گداخته را و آنها اطاعت نمودند و ذو القرنين سدّ
جلد 3 صفحه 453
را با تمام رسانيد و ديوارى شد که سنگ و آجرش آهن بود و گلش مس گداخته پس يأجوج و مأجوج ديگر نتوانستند از آن بالا روند براى بلندى و صافى آن و نتوانستند در زير آن نقبى بزنند براى زيادى قطر و استحکام آن گفته‌اند پى ديوار را بقدرى کنده بودند که به آب رسيده بود و ذو القرنين گفت اين موفقيّت و تمکن ما از بناى چنين سدّى رحمت و فضلى بود از خداوند بر بندگانش که از شرّ يأجوج و مأجوج ايمن شدند تا دامنه قيامت ولى چون موعد مقرر حقّ که قيامت کبرى است برسد خداوند آنرا منهدم و پراکنده و با خاک يکسان و زمين صاف هموار کند و بعضى دکّا قرائت نموده‌اند بدون مدّ و همزه و بنابراين مصدر فعلى است که جعله دلالت بر آن نموده يعنى دکّه دکّا و بقرائت مدّ و همزه صفت موصوف مقدّر است يعنى ارضا دکّاء و مسلّم است که وعده خداوند حق و واقع بوده و خواهد بود عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده در قول خداوند اجعل بينکم و بينهم ردما که آن تقيّه است که دشمنان خدا نميتوانند از آن بالا روند و نميتوانند براى آن نقبى بزنند و حيله‌اى انديشند و آن سدّ محکم و حصن حصين است براى محفوظ ماندن شما از تعدّيات آنها و چون وعده خداوند برسد و امام عليه السّلام از پس پرده غيبت ظاهر گردد تقيّه از بين ميرود و سد مدکوک ميگردد و آن روز انتقام کشيدن شما است از دشمنان خدا و قمّى ره فرموده که خداوند پيش از روز قيامت در آخر- الزّمان آن سد را منهدم فرمايد و يأجوج و مأجوج بيرون آيند و مردم را بخورند و از بعضى روايات استفاده ميشود که آنها خلق مخصوصى هستند که بر حسب شکل و هيئت و قد و قامت و اعضاء و جوارح با بشر عادى تفاوت فاحشى دارند و بعد از ملائکه خلقى بزيادى آنها نيست و هر مردى از آنها تا هزار پسر صلبى خود را نه بيند نميميرد و يک اقليم از اقاليم دنيا مخصوص بآنها است و بيرون آمدن آنها از پشت سد و اختلاطشان بسائر خلق از علائم قيامت است.
جلد 3 صفحه 454