اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِلاّ إِبلِيس‌َ أَبي أَن يَکُون‌َ مَع‌َ السّاجِدِين‌َ (31)
مگر ابليس که اباء و امتناع کرد که بوده باشد با سجده کنندگان (الا ابليس) که همان شيطان رجيم است و در مجمع البحرين روايت ميکند از حضرت رسالت روايت مفصلي که خلاصه مفادش اينست که ابليس از طايفه جن که روي زمين فساد ميکردند ملائکه مأمور شدند آنها را کشتند و ابليس را اسير کردند و بردند بآسمان و در جزو ملائکه عبادت ميکرد و عبادتش بيشتر از ملائکه بود تا آنکه آدم را خداوند خلق فرمود و مأمور سجده شدند حسد ابليس ظاهر شد بر ملائکه و رانده درگاه شد و لغة إبليس از ماده بلس بمعناي ياس است چنان که در قرآن ميفرمايد: فَإِذا هُم مُبلِسُون‌َ أنعام آيه 47 إِذا هُم فِيه‌ِ مُبلِسُون‌َ مؤمنون آيه 79 يعني مأيوسون از رحمت الهي و ابليس پس از رانده شدن و لعن مأيوس از رحمت شد و نامش ابليس شد چنانچه ميفرمايد: وَ إِن‌َّ عَلَيک‌َ لَعنَتِي إِلي يَوم‌ِ الدِّين‌ِ ص آيه 79 و قبلا نامش عزازير بود و کنيه‌اش ابو مرّة چنانچه اسم شيطان هم بعد از تمرّد او بود بمعني بعد از رحمت است أَبي أَن يَکُون‌َ مَع‌َ السّاجِدِين‌َ.
اشکال خطاب اسجدوا بملائکه بود و شيطان جزو ملائکه نبود پس چرا ملعون شد! جواب داخل ملائکه بود و با آنها عبادة ميکرد و لو از جنس آنها نبود و ذکر ملائکه از باب تغليب است و مسلما عقل شيطان از مستشکل بيشتر بود اگر مخاطب نبود خودش متعذر باين عذر ميشد.
32