اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قال‌َ لَم أَکُن لِأَسجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقتَه‌ُ مِن صَلصال‌ٍ مِن حَمَإٍ مَسنُون‌ٍ (33)
گفت شيطان نيستم من هر آينه سجده کنم از براي بشري که خلق کرده او را از گلي که از آب سياه خمير شده.
قال‌َ لَم أَکُن بسيار کلمه زننده است که من نيستم يعني هرگز سجده نميکنم و لو رانده درگاه تو شوم و مشمول لعن تو و گرفتار عذاب دائمي تو و اينکه نظير کلام آن کسست که گفت
(النار و لا العار)
که از إبن عباس روايت شده که گفت: رفتم بملاقات او در حال موت بمن گفت صاحبت را بمن برسان آمدم علي عليه السّلام را بردم گفت نظر داري که پيغمبر فرمود در چاه ويل تابوتيست در آن چهارده نفر معذب هستند هفت از پيشينيان و هفت از اينکه امت الان تابوت را آورده‌اند و رفيقم در او است و منتظر من هستند آيا ميتواني مرا نجات دهي فرمود بلي بشرط آنکه نزد مهاجر و أنصار إقرار کني که ما حق علي را غصب کرديم گفت اينکه موضوع بر من ميسر نيست جمع آوري مهاجر و أنصار حضرت فرمود همين اشخاصي که درب خانه حاضر هستند گفت
(النار و لا العار)
و بهمين مطلب اشاره دارد فرمايش ابي عبد اللّه در جواب اينکه کلمه در موقع رجز خواني
(الموت خير من رکوب العاري و العار خير من دخول النار)
ضکه مرگ و شهادت براي من گوارتر است از اينکه دست بيعت و ذلت بدهم بيزيد و إبن زياد و زير بار ننگ و عار بروم ولي بر شما عار و ننگي که تصور ميکنيد اگر دست از من برداريد و اعتراف بحقانيت من کنيد بهتر است از دخول در جهنم عکس قول او (لأسجد) مثل مني که
جلد 12 - صفحه 34
از جنس لطيف آتش خلق شده‌ام و چندين هزار سال عبادت ترا کرده‌ام بحدي که ملائکه حسرت عبادت مرا ميخوردند بيايم و کرنش کنم و سجده کنم (لبشر) ببشري که خَلَقتَه‌ُ مِن صَلصال‌ٍ مِن حَمَإٍ مَسنُون‌ٍ مثل ساير حيوانات زميني از سباع و بهائم که آنها هم از همين خاک خلق شده‌اند چه امتيازي دارد بشر با ساير حيوانات غافل از اينکه (آدمي زاده طرفه معجونيست کز فرشته سرشته و از حيوان گر کند ميل اينکه شود پس از اينکه ورکند ميل آن شود به از آن).
(الإنسان مرکب من سرّ و علن و ظهر و بطن و روح و بدن) از امير المؤمنين (ع) مرويست فرمود:
(من غلب عقله علي شهوته فهو أشرف من الملائکة و من غلب شهوته علي عقله فهو اخس‌ّ من البهائم).
خلاصه ملائکه عقل بلا شهوت دارند بهائم شهوت بلا عقل إنسان عقل و شهوت هر دو را دارد اگر شهوتش تابع عقل شد از ملائکه بالاتر ميرود زيرا ملائکه مزاحم عقل ندارند و اگر عقلش تابع شهوت شد از بهائم پستتر ميشود، زيرا آنها عقل که راه خير و شر را نشان دهد ندارند شيطان همين جنبه مادّيت آدم را ديد.