اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قال‌َ رَب‌ِّ فَأَنظِرنِي إِلي يَوم‌ِ يُبعَثُون‌َ (36) قال‌َ فَإِنَّک‌َ مِن‌َ المُنظَرِين‌َ (37) إِلي يَوم‌ِ الوَقت‌ِ المَعلُوم‌ِ (38)
(گفت شيطان پروردگارا حال که من رانده شدم و مشمول لعن تو تا قيامت شدم، پس مرا مهلت ده و نميران تا روزي که بنده‌گان برانگيخته ميشوند خداوند فرمود، پس محققا تو از مهلت دهندگان هستي تا روز معين و وقت معلوم) در شرح اينکه آيات دو أمر بايد متذکر شويم (أمر اول) حکمت امهال شيطان چيست! (جواب) امتحان بندگان که در مقابل انبياء و ائمه و علماء و دعات حق فرمايشات الهي را ترک کنند و اطاعت شيطان کنند که کاشف از خبث سريره آنها است، چنانچه مؤمنين و مطيعين و عباد مخلصين اعتناء باو نکردند و بوظيفه خود عمل کردند، چنانچه خداوند ميفرمايد: از قول شيطان.
وَ قال‌َ: الشَّيطان‌ُ لَمّا قُضِي‌َ الأَمرُ إِن‌َّ اللّه‌َ وَعَدَکُم وَعدَ الحَق‌ِّ وَ وَعَدتُکُم فَأَخلَفتُکُم
جلد 12 - صفحه 37
وَ ما کان‌َ لِي عَلَيکُم مِن سُلطان‌ٍ إِلّا أَن دَعَوتُکُم فَاستَجَبتُم لِي فَلا تَلُومُونِي وَ لُومُوا أَنفُسَکُم ابراهيم آيه 26 و 27.
و خداوند اسباب عبادت و معصيت را در دست‌رس بنده‌گان قرار داده حافظ ميگويد
(صالح طالح متاع خيش نمودند || گروهي اينکه گروهي آن پسندند).
(امر دوم) در بيان مراد از وقت معلوم اخبار مختلف است در بعض اخبار دارد بين نفختين که در قرآن ميفرمايد:
وَ نُفِخ‌َ فِي الصُّورِ فَصَعِق‌َ مَن فِي السَّماوات‌ِ وَ مَن فِي الأَرض‌ِ إِلّا مَن شاءَ اللّه‌ُ ثُم‌َّ نُفِخ‌َ فِيه‌ِ أُخري فَإِذا هُم قِيام‌ٌ يَنظُرُون‌َ زمر آيه 68.
و در بعض اخبار دارد بدست حضرت بقية اللّه در صخره بيت المقدس کشته ميشود در بعضي اخبار دارد در دوره رجعت در کرة آخر امير المؤمنين جنگ با شياطين ميکند و پيغمبر صلّي اللّه عليه و اله و سلّم از آسمان ميآيد و نيزه حواله شيطان ميکند و کشته ميشود و ما چون نميتوانيم ترجيح بين اينکه اخبار دهيم مي‌گوييم معلوم عند اللّه.
قال‌َ رَب‌ِّ فَأَنظِرنِي إِلي يَوم‌ِ يُبعَثُون‌َ نظر به اينکه ميدانست که يوم بعث ديگر مردن ندارد تقاضاي حيات ابدي نمود و اينکه تقاضا کمال دلالت را دارد بر حماقت شيطان با اينکه ميدانست لعن ابدي و عذاب دائمي و اينکه هر چه بماند عقوبتش بيشتر ميشود تقاضاي عفو نکرد نادم نشد توبه نکرد.
قال‌َ فَإِنَّک‌َ مِن‌َ المُنظَرِين‌َ گمان نکنيد که إبن إمهال الهي لطفي بود در حق شيطان، چنانچه مفسرين گفتند که بازاء عبادات شيطان بود بلکه عذاب بود بر او چنانچه ميفرمايد:
وَ لا يَحسَبَن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا أَنَّما نُملِي لَهُم خَيرٌ لِأَنفُسِهِم إِنَّما نُملِي لَهُم لِيَزدادُوا إِثماً وَ لَهُم عَذاب‌ٌ مُهِين‌ٌ آل عمران آيه 72.
(و اما عبادات شيطان أولا روي تقلب بود، و ثانيا پس از کفر او حبط شده،
جلد 12 - صفحه 38
چنانچه ميفرمايد:
أُولئِک‌َ الَّذِين‌َ حَبِطَت أَعمالُهُم فِي الدُّنيا الاية آل عمران آيه 21.
(إِلي يَوم‌ِ الوَقت‌ِ المَعلُوم‌ِ) که بر خود شيطان مجهول بود و نميدانست اجلش کي ميرسد همين اندازه ميدانست که مدة مديدي زنده است.