اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قال‌َ هذا صِراطٌ عَلَي‌َّ مُستَقِيم‌ٌ (41)
(خداوند فرمود اينست راهي که بر من بمقتضاي حکمت و عدل لازم و واجب است و راه مستقيم است) در برهان اخباري نقل کرده که صراط علي بنحو اضافه صراط بعلي مستقيم يعني راه مستقيم راه علي امير المؤمنين است لکن اينکه اخبار بر فرض صحت سند محمول بر اينست که صراتي که بر خداوند لازم بود بيان فرمايد صراط عليست و او صراط مستقيم است لذا مي‌گوييم: اصلا خلقت جن و انس براي
جلد 12 - صفحه 40
عبادت و معرفت است چنانچه ميفرمايد:
وَ ما خَلَقت‌ُ الجِن‌َّ وَ الإِنس‌َ إِلّا لِيَعبُدُون‌ِ ذاريات آيه 56.
و البته عبادت خدا فرع ايمانست و گفته‌ايم که معناي عدل الهي آنست که هر فعلي که حسن صرف باشد يا حسن مطلق بر خدا لازم است زيرا ترکش قبيح است و محال است از خدا صادر شود چون شش قسم فعل داريم حسن صرف قبيح صرف لغو صرف حسن مطلق قبيح مطلق لغو مطلق اگر مصلحت دارد و مفسده ندارد حسن صرف است و اگر مفسده دارد و مصلحت ندارد قبيح صرف است و اگر نه مصلحت دارد و نه مفسده لغو صرف است و اگر هم مصلحت دارد هم مفسده اگر مصلحت غالب باشد حسن مطلق و اگر مفسده غالب باشد قبيح مطلق و اگر مساوي باشد لغو مطلق و دو قسم قبيح و لغو محال است از خداوند صادر شود و خلاف عدل است ولي دو قسم حسن لازم است چون ترکش قبيح است.
لذا (قال هذا) يعني دين حق از معارف و اخلاق و اعمال که پيغمبر صلّي اللّه عليه و اله و سلّم آورد و ساير انبياء و اوصياء آنها بيان فرمودند و بر طبقش رفتار نمودند (صراط) راه سعادت و رستگاري و نجات از مهالک دنيوي و اخروي و نائل شدن بتفضلات الهي (علي) بر خداوند بمقتضي المصلحة و الحکمة و العدل لازم است ببندگان ابلاغ فرمايد بتوسط ارسال رسل و انزال کتب و جعل احکام (مستقيم) است و اعوجاجي ندارد، و در خبر داريم که هر که در راه ديانت منحرف نشد و مشي کرد قيامت هم از صراط مستقيما عبور ميکند و هر که غير ديانت رفتار کرد سبل شيطان است و معوج است و در صراط لغزش دارد چنانچه ميفرمايد:
وَ أَن‌َّ هذا صِراطِي مُستَقِيماً فَاتَّبِعُوه‌ُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُل‌َ فَتَفَرَّق‌َ بِکُم عَن سَبِيلِه‌ِ انعام آيه 154.