تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
أَتى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ سُبْحانَهُ وَ تَعالى عَمَّا يُشْرِکُونَ «1»
شأن نزول «1»: مفسرين نقل نموده‌اند که معاندان بر وجه استهزاء، تعجيل مى‌نمودند در آنچه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ايشان را وعيد مى‌فرمود از قيام ساعت يا عذاب دنيا، و مى‌گفتند: اگر بر سبيل فرض آنچه مى‌گوئى واقع شود، شريکان حق، يعنى بتان، ما را از آن خلاصى دهند؛ آيه شريفه نازل شد:
أَتى أَمْرُ اللَّهِ: رسيد، يعنى نزديک است که برسد و واقع شود فرمان خدا به قيام قيامت يا به عذاب کفار. فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ: پس بشتاب طلب آن مکنيد تا وقت آن در آيد مراد آيه آنست که امر موعود به جهت وقوع آن به منزله آنست که آمده و متحقق شده، پس به تعجيل، طلب آن ننمائيد، البته بدون شک و شبهه واقع خواهد شد.
تبصره: يکى از صفات ثبوتيه حق تعالى، آنکه صادق است، يعنى آنچه را اخبار فرموده، راست و درست، و مطابق با واقع است؛ زيرا دروغ يعنى خبر دادن
«1» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 348.
جلد 7 - صفحه 159
خلاف واقع، قبيح و نقص، و ساحت ربوبى منزه و مقدس از کليه قبايح و نقايص باشد. بنابراين اخبار به قيامت، حق و صدق، و به منزله واقع شده خواهد بود، و لذا تعبير به لفظ ماضى شده، و عرب مستقبل محقق الوقوع را به لفظ ماضى استعمال نمايد.
عياشى: از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده «1»: اذا اخبر اللّه انّ شيئا کائن فکانّه قد کان. على بن ابراهيم قدس اللّه سره فرمايد «2»: قريش از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم سؤال کردند نزول عذاب را آيه شريفه نازل شد (أَتى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ).
سُبْحانَهُ وَ تَعالى: منزه است ذات احديت الهى و متعالى است. عَمَّا يُشْرِکُونَ: از آنچه شريک مى‌دانند با ذات سبحانى و مى‌گويند فرداى قيامت بتان، عذاب خدا را دفع کنند.
نکته: رجوع از خطاب به غيبت، به طريق التفات است، يا آنکه خطاب به مؤمنين است که عذاب کفار را مى‌خواستند. ابن عباس نقل نموده «3» وقتى آيه (اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ) «4» نازل شد، کفار با هم گفتند محمد گويد قيامت نزديک شده. پس خائف شده، چند روزى ترک انکار و عناد را نموده انتظار کشيدند. چون اثرى ظاهر نشد باز به انکار مشغول، آيه آمد (اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسابُهُمْ وَ هُمْ فِي غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ) «5» ترسيدند و مترصد بودند، نتيجه‌اى به ظهور نرسيد، زبان به استهزاء گشوده، گفتند: آنچه گويد اثرى ندارد، آيه آمد (أَتى أَمْرُ اللَّهِ) راوى گويد: چون اين آيه نازل شد، پيغمبر از جا برجست و اصحاب ترسيدند سر به آسمان بلند، به گمان آنکه اين ساعت قيامت خواهد شد،
«1» تفسير عياشى، جلد 2، صفحه 254.
«2» تفسير قمى جلد 1، صفحه 382.
«3» منهج الصادقين جلد 5، صفحه 177.
«4» سوره قمر آيه 1.
«5» انبياء آيه 1.
جلد 7 - صفحه 160
جبرئيل گفت: (فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ) اصحاب اطمينان يافتند.
تحقيق: کلمه مبارکه (سُبْحانَهُ وَ تَعالى عَمَّا يُشْرِکُونَ) تنزيه ذات اقدس الهى از تمام اقسام شرک.
بيان: نزد متکلمين، شرک قرار دادن، ثانى است از اتحاد جنسى و نوعى و غير نوعى در ذات سبحانى يا در صفات ذاتى يا فعلى؛ پس شرک انواع دارد:
1- شرک استقلالى بالذات، يعنى دو خداى مستقل قائل شدن مانند مجوس که يزدان را فاعل خير، و اهريمن را خالق شرّ دانند.
2- شرک تبعيضى و آن ترکيب ذات خدا از الهه عديده است، مانند شرک به ترکيب اقانيم ثلاث که عقيده مسيحيان باشد.
3- شرک تقربى، يعنى پرستش غير خدا براى تقرب به خدا، مانند شرک عبده اصنام و اوثان.
4- شرک تقليدى و آن بندگى غير خدا به تقليد آباء و اجداد.
5- تشريک الاسباب و آن اسناد تأثير اثر است به اسباب عاديه، مانند شرک طبيعيّين و بعضى اهل نجوم و دهريين.
6- تشريک الاغراض، يعنى شرک در عبادت و عمل را براى غرض نفسانى نمودن مانند ريا و سمعه و شهرت و آيه شريفه ردّ تمام اقسام را نمايد به يک کلمه جامعه که: ذات سبحانى ربوبى، منزه و مقدس است از آنچه سزاوار ساحت کبريائى نيست.