اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ
أَتي أَمرُ اللّه‌ِ فَلا تَستَعجِلُوه‌ُ سُبحانَه‌ُ وَ تَعالي عَمّا يُشرِکُون‌َ «1»
آمد امر الهي پس طلب تعجيل او را نکنيد خداوند منزّه و مبرّي است از هر عيب و نقصي و بالاتر است از آنچه براي او شريک قرار ميدهند.
که‌أَتي أَمرُ اللّه‌ِ مستقبل محقق الوقوع حکم ماضي دارد چنانچه علي اکبر عليه السّلام خدمت پدر بزرگوارش عرض کرد (العطش قتلني) و امر الهي مفسّرين معاني مختلف کردند عذاب الهي قيامت أحکام دين نزول بلاء و در أخبار بظهور حضرت بقية اللّه تفسير فرموده‌اند.
تحقيق کلام آنکه خداوند در ازل تقدير امور إلي الأبد فرموده و علمش بتمام آنها تعلّق گرفته و ذات مقدسش منسلخ از زمان و زمانيات است تماما نزد او موجود است چنانچه حکماء گفتند دهر محيط بر زمان است و سرمد محيط بر دهر است و معناي سرمد آنکه ازلي و ابدي است لذا ميفرمايد:که أَتي أَمرُ اللّه‌ِ و أمر إلهي همان إيجاد او است و احتياج بکلمه کن هم ندارد و تعبير باين کلمه از ضيق عبارت است، زيرا افعال إلهي دو مقدمه بيش ندارد علم بصلاح و ايجاد موجود ميشود، و بين حکماء و متکلمين اختلاف است که آيا اراده همان علم بصلاح است، چنانچه حکمت علم بمصالح است و از صفات ذات است و برگشت بعلم است که حکماء گفتند يا إيجاد است و از صفات فعل است، و حق قول حکماء است که متکلمين گفتند و ايجاد بمعني مصدري تعبير بمشيئت ميشود، چنانچه در خبر است فرمود: خلقت الاشياء بالمشيئة و خلقت المشيئة بنفسها چنانچه مي‌گوييم: تمام موجودات امکاني بايجاد حق موجود ميشوند و إيجاد بنفسه موجود ميشود إيجاد ديگري نميخواهد و إلّا تسلسل لازم ميآيد،که فَلا تَستَعجِلُوه‌ُ هر فعلي بموقع خود تحقق پيدا ميکند و تفسير اينکه براي أمر کردند بيان مصداق است و منافي با اطلاق ندارد ظهور حضرت بقية اللّه رجعت ائمه اطهار قيام قيامت مثوبات و عقوبات نعم و بليّات کلّا واقع شد نيست.
جلد 12 - صفحه 81
که سُبحانَه‌ُ وَ تَعالي عَمّا يُشرِکُون‌َ در تسبيحات أربعه ترتيب مقرر شده تسبيح تحميد تهليل تکبير.
«1» تسبيح ذات مقدسش منزّه و مبرّي از هر عيب و نقص و احتياج است، زيرا محدوديت لازم ميآيد و ذات مقدسش غير محدود است ذاتا و صفة و فعلا.
«2» تحميد که مستجمع جميع کمالات است، زيرا لازمه تسبيح است که اگر فاقد يک کمالي باشد نقص و عيب لازم ميآيد.
«3» تهليل است و تهليل از لوازم تسبيح و تحميد است زيرا دوائيت مستلزم ترکيب است ما به الاشتراک و ما به الامتياز لازم ميآيد و ترکيب مستلزم احتياج است هر جزئي احتياج بجزء ديگر دارد و مرکب احتياج بهر دو جزء دارد و احتياج بمرکب بالکسر دارد.
«4» تکبير است نه بمعني آنچه مفسرين گفتند که (اللّه اکبر من کل شي‌ء) زيرا کبريايي او ذاتي است موقعي که شي‌ء در عالم نبود کبرياء بود، بلکه بمعني آنچه معصوم عليه السّلام فرموده
(اللّه اکبر من أن يوصف)
زيرا محدود ممکن نيست پي بغير محدود برد قاآني بحکماء خطاب ميکند:
حکيم نازي بعقل تا کي || بفکرت اينکه ره نميشود طي
بکنه ذاتش خرد برد پي || اگر رسد خس بقعر دريا
و من ميگويم که و لو رسد خس بقعر دريا مع ذلک محال است پي بردن بکنه ذات، زيرا قعر دريا هم محدود است و محدود نسبت بغير محدود طرف نسبت نيست.