تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ الْخَيْلَ وَ الْبِغالَ وَ الْحَمِيرَ لِتَرْکَبُوها وَ زِينَةً وَ يَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ «8»
وَ الْخَيْلَ وَ الْبِغالَ وَ الْحَمِيرَ: و بيافريد اسبان و قاطران و خرها را.
لِتَرْکَبُوها وَ زِينَةً: براى آنکه سوار شويد آنها را و آرايش کنيد روزگار خود را آرايش کردنى.
تبصره: منحصر نيست فوائد خلقت اين چهارپايان براى سوارى و تزيّن، بلکه عمده تذکر و تفکر است در عجائب و غرائبى که حق تعالى در خلقت آنها مقرر فرموده، لذا حضرت صادق عليه السّلام در حديث مفضل بطور مفصل شرح مى‌دهد، از جمله آن که مى‌فرمايد «1»:
تأمل نما در روى چهار پايان و حکمتهائى که حق تعالى به کار برده:
چشمهاى آنها را پيش رو مقرر، تا برابر و پيش پاى خود را ببيند و به ديوارى برنخورد، به چاهى نيفتد. و شقّ دهانشان را از زير قرار داده و پوزهاى دراز به آنها داده که دهانشان به نزديک و دور برسد، و اگر به روش آدميان، دهانشان ميانه صورت بودى، هرآينه نتوانستى چيزى را از زمين برداشتى. عبرت بگير از منافعى که حکيم عليم در دم حيوان قرار داده:
1- سترى است براى عورت او.
2- ميان دبر و شکم او چرکى جمع که موجب آمدن پشه و مگس و اذيت او نمايند، دم مانند بادزنى است که آنها را به اطراف پراکنده کند.
3- چون دست و پاها حامل بدنش مى‌باشد، به سبب حرکت دادن دم، به راست و چپ آسايش کند، و فوائد ديگر نيز دارد.
پشت آنها را مسطح که به رو افتاده، و به چهارپا ايستاده تا سوارى آسان
«1» توحيد مفضل، مجلس دوّم، ترجمه علامه مجلسى، صفحات 92 و 93.
جلد 7 - صفحه 167
باشد. ايضا فراستى در اسب قرار داده که عجائبى از او بروز نموده که در تواريخ مسطور است و خر را داراى بلادت، و قاطر متوسط ميان آن دو.
وَ يَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ: و مى‌آفريند آنچه را که شما نمى‌دانيد از حشرات و هوام و طيور و ساير جانوران. على بن ابراهيم قمى فرمايد «1»: مراد عجائبى است که خداى تعالى در صحرا و دريا مى‌آفريند. نزد بعضى مراد نعمتهاى بهشتى است. ابن عباس گويد: مراد آنکه بر راست عرش جوئى است چند برابر آسمان و زمين و درياها، جبرئيل هر وقت سحر در آن رود، نورش و جمالش افزون شود و خود را بيفشاند؛ به هر قطره که از او بچکد، چندين هزار ملک آفريده شود، هفتاد هزار به بيت المعمور و هفتاد هزار به خانه کعبه روند، تا روز قيامت نوبت به اول آنها نرسد. نزد جمعى مراد ملائکه حافّات و صافّات‌اند يا مخلوقات پشت قاف.
تبصره: بعضى از معاصرين براى اثبات اعجاز قرآن (ما لا تَعْلَمُونَ) را تفسير به طياره و ماشين و مرکب تحت البحرى نموده، لکن خيلى جاى تعجب است! مگر معجزه قرآن شريف به اين است که خبر از احداث مراکب جديده يا چيزهاى نوظهور را اخبار فرمايد، حاشا و کلا! چرا معاصران استدلال به معارف و حقايق فرقان مجيد ننمايند که چنين دستور جامع کافى وافى براى نظام عالم، و حاوى تمام فوائد روحى و جسمى دنيائى و آخرتى عموم طبقات بنى آدم را حق تعالى بر نبى خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نازل که تا قيام قيامت عقول دانشمندان عالم را از اتيان به مثل آن عاجز گردانيده.
تتمه: آيه شريفه دلالت ندارد بر حرمت گوشت اسب و قاطر و الاغ، زيرا سوق آيه دليل الخطاب، و دليل الخطاب نزد محققين درست نيست «2». و
«1» تفسير قمى جلد 1 صفحه 382.
«2» دليل الخطاب از اصطلاحات علم اصول است و عبارتست از حکمى که از مفهوم مخالف کلام استنباط مى‌شود. مثلا در آيه مورد بحث، چون سخن از حليّت گوشت گوسفند و گاو به ميان آمده، نتيجه مى‌گيريم که گوشت حيواناتى که نامشان ذکر نشده، حرام است، بسيارى از محققان بزرگ، اينگونه استنباطات را معتبر نمى‌دانند (مصحّح)
جلد 7 - صفحه 168
بخارى «1» در صحيح مرفوعا نقل نموده از اسماء بنت ابو بکر که گفت: در زمان پيغمبر خوردم گوشت اسب را.