تفسیر اثنی عشری

تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی) وَ عَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ وَ مِنْها جائِرٌ وَ لَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِينَ «9» وَ عَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ‌: و بر خداى تعالى لازم است از راه لطف بيان نمودن راه راست را براى بندگان به مقتضاى عدل، و آن طريق اسلام و تبيين هدايت و ضلالت و حلال و حرام است. تحقيق: اين مطلب مبرهن شده که ذات احديت الهى، فياض على الاطلاق، و غرض از خلقت بشر، افاضه فيض بوده؛ بنابراين به مقتضاى عدل سبحانى، لطف بر او واجب باشد. و آن عبارت است از آنچه بنده را نزديک به طاعت و دور از معصيت نمايد، بدين واسطه لازم آيد بر حق تعالى نصب ادله و ارائه طريق که بدان، هدايت از ضلالت ممتاز، و حق از باطل آشکار گردد، و الّا نقض غرض، و آن قبيح باشد (تعالى اللّه عن ذلک). بعد از آن راههاى باطل را بيان فرمايد: وَ مِنْها جائِرٌ: و بعضى از راهها کج و منحرف و ميل دهنده است از حق مانند ملل کفر و اهواء و بدعتها، که برمى‌گردانند مردم را از صراط مستقيم و دين قويم. وَ لَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِينَ‌: و اگر خدا خواستى بر وجه الجاء و اجبار هدايت نمايد، هرآينه هدايت مى‌نمود همه شما را تا تمام به اجبار و الجاء به راه راست رسيدندى، و لکن اين قسمت نقض غرض، و منافى تکليف، و خلاف حکمت و مصلحت، و شايسته مقام سبحانى نيست. تنبيه: آيه شريفه دال است بر بطلان قول مجبره، زيرا: 1- اگر چنانچه‌ «1» مجمع البيان جلد 3 صفحه 352. جلد 7 - صفحه 169 نعوذ باللّه ضلالت از جانب خداى تعالى بودى، هرآينه سوق آيه (و على اللّه جائرها) واقع شدى بر طبق‌ (وَ عَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ). زمخشرى در کشاف گفته: تغيير اسلوب در کريمه‌ (وَ مِنْها جائِرٌ) جهت آن است که تا معلوم شود جواز اضافه قصد سبيل به خداى تعالى و جايز نبودن قصد جائر به او سبحانه، و اگر حق با مجبره مى‌بود، عبارت به اين طريق واقع مى‌شد (و على اللّه قصد السّبيل و عليه جائرها) 2- اگر خداى تعالى کفر و باطل را خواسته باشد، لازم آيد کفار و اهل باطل مطيع خدا باشند به فعل کفر و باطل، چه مراد الهى را اتيان نموده، و حال آن که بالاتفاق کفار مخالفت حق را کنند. 3- لعن و طرد و مذمت کفار و فرق باطله در آيات قرآنيه، دال است بر تنزيه ذات حق تعالى از قبايح.