سوره نحل(النحل)، آیه ۹ · جزء ۱۴ · صفحه ۲۶۸
وَ عَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ وَ مِنْهَا جَائِرٌ وَ لَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ
و بر خداست که راه راست را (به بندگان) نشان دهد؛ امّا بعضی از راهها بیراهه است! و اگر خدا بخواهد، همه شما را (به اجبار) هدایت میکند (؛ ولی اجبار سودی ندارد).
معنی کلمات و عبارات
«قَصْدُ»: مصدر است و به معنی اسم فاعل، یعنی قاصد است که به معنی راست و مستقیم میباشد. اضافه صفت به موصوف است. «عَلَی اللهِ قَصْدُ السَّبِیلِ»: هدایت به راه راست در دست خدا است. هدایت به راه راست بر خدا لازم است (نگا: لیل / ). بیان راه درست و جداسازی آن از راه نادرست بر خدا واجب و لازم است. بدین منظور است که پیغمبران را فرستاده است و ادلّه راهیابی را در کتاب بازِ هستی به جهانیان نموده است (نگا: انعام / . «مِنْهَا»: ضمیر (ها) به (سبیل) باز میگردد که مؤنّث مجازی است. «جَآئِرٌ»: کج. نادرست.
نزول
سال ۷ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۳ رویداد)
نکات آیه
۱- خداوند، هدایت کردن مردم به راه راست و درست را بر خود لازم کرده است. «و على الله قصد السبیل»
«على الله» خبر مقدم و «قصد السبیل» مبتداى مؤخر است که در آن صفت «قصد» به موصوف خود «سبیل» اضافه شده است و «القصد» به معناى «استقامة الطریق» است. بنابراین «قصد السبیل» به معناى راه راست و درستى است که سالک را به مقصد مى رساند.
۲- تنها خداوند توان و شایستگى ارائه راه هدایت واقعى و مسیر صحیح زندگى را دارد. «و على الله قصد السبیل»
«على الله» متعلق به «یکون» بوده و خبر براى «قصد السبیل» است و باید پس از آن واقع شود و مقدم شدنش، بر حصر دلالت دارد. حصر وصف یا حکمى در خداوند، نشانه عدم قدرت یا عدم شایستگى دیگران براى تحقق دادن به آن است.
۳- راههاى انحرافى و بیراهه هاى بسیارى، فراروى انسانها وجود دارد. «و على الله قصد السبیل و منها جائر»
۴- نیازمندیهاى مادى، جسمانى، معنوى و فکرى انسانها از سوى خداوند تأمین شده است. «و الأنعم خلقها لکم ... و على الله قصد السبیل»
آیات سابق مى تواند نیازمندیهاى جسمى انسان را در نظر داشته باشد و مراد از «قصد السبیل» در این آیه نیز مى تواند نیازمندیهاى معنوى انسان باشد.
۵- برآوردن نیازهاى معنوى و روحى بشر همراه با تأمین نیازهاى مادى وى، از نعمتها و الطاف الهى بر انسان است. «و الأنعم خلقها لکم ... و على الله قصد السبیل»
از قرار گرفتن آیه فوق، در سیاق آیاتى که در مقام بیان نعمتها و امتنان الهى بر انسان است، نکته یاد شده استفاده مى شود.
۶- تنها راه صحیح هدایت، از ناحیه خداوند ایجاد شده و مسیرهاى ضلالت، همه بیراهه است. «و على الله قصد السبیل و منها جائر»
از اینکه خداوند «قصد السبیل» را به خود نسبت داده و راه منحرف را به خود نسبت نداده است و با توجه به اینکه خداوند خالق همه چیز است، معلوم مى شود که راه منحرف چیزى نیست جز نپیمودن راه حق.
۷- اگر مشیت و خواست خدا بر هدایت همه انسانها تعلق مى گرفت، هدایت آنان تخلف ناپذیر بود. «و لو شاء لهدیکم أجمعین»
۸- انسان در پذیرش مسیر زندگى آزاد است و خواست خداوند بر هدایت جبرى او تعلق نگرفته است. «و لو شاء لهدیکم أجمعین»
تفسیر (۱۱)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۲۱ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۲۱ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۲۱ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۴۰ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۹ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۹ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۹ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۹ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۹ - تفسیر روان جاوید
آیات ۸–۱۳ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۹
روایات و احادیث
موضوعات
دستهبندی موضوعی
حقیقت گمراهیخدا و نیازهای انسانهدایت همگانیوجوب بر خداتعدد راههای گمراهیمنشأ تأمین نیازهانیازهای مادی انسانجبر و اختیارتأمین نیازهای انساناهمیت هدایتهدایتهای خدامنشأ هدایتنیازهای معنوی انساناختیار انسانآثار مشیت خدامشیت خدانعمتهای خدااختصاصات خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۱۲)
- ازاد و مختار بودن انسان، در انتخاب راه درست+۸ آیه
- التزام خداوند به بیان صراط مستقیم و راه میانه
- خداوند، برطرفکننده همه نیازهای مادّی انسان در طبیعت
- جبری نبودن هدایت و ضلالت انسانها، مقتضای مشیّت الهی+۵ آیه
- خداوند، تدبیرکننده جهان افرینش و عوالم متعدّد ان
- انسانها، مختار در انتخاب راه هدایت و یا ضلالت+۶ آیه
- راههای متعدد ضلالت، در برابر صراط مستقیم+۱ آیه
- تعلّق مشیّت خداوند، به هدایت اختیاری انسانها+۳ آیه
- امکان هدایت همه انسانها، در صورت تعلّق مشیّت خدا بر ان+۳ آیه
- مختار بودن انسانها، در انتخاب راه هدایت یا گمراهی+۱۰ آیه
- تنها خداوند، قادر بر ارایه راه هدایت واقعی و مسیر صحیح زندگی
- خداوند، هدایتگر انسان به صراط مستقیم، بر اساس مشیت خود