اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ سَخَّرَ لَکُم‌ُ اللَّيل‌َ وَ النَّهارَ وَ الشَّمس‌َ وَ القَمَرَ وَ النُّجُوم‌ُ مُسَخَّرات‌ٌ بِأَمرِه‌ِ إِن‌َّ فِي ذلِک‌َ لَآيات‌ٍ لِقَوم‌ٍ يَعقِلُون‌َ «12»
و مسخر فرمود براي شما شب و روز و شمس و قمر را و تمام ستاره‌ها مسخر هستند بامر الهي محققا در اينکه تسخيرات هر آينه آياتيست از براي قومي که عقل و شعور دارند و تعقل ميکنند وَ سَخَّرَ لَکُم‌ُ اللَّيل‌َ وَ النَّهارَ در آيات بسيار تذکر اينکه دو نعمت عظمي را داد. شب را براي استراحت و روز را براي تحصيل امر معاش وَ الشَّمس‌َ وَ القَمَرَ مفسرين بر طبق عقيده حکماء قديم که تشکيل شب و روز را منوط بحرکت شمس دور کره زمين ميدانستند چنين تفسير کرده‌اند که تسخير شب و روز بالعناية و المجاز است، و بالحقيقة تسخير شمس است تحت الارض و فوق الارض و اينکه تفسير خلاف ظاهر آيه بلکه صريح آنست، زيرا عطف دليل بر مغايرت است، و از همين
جلد 12 - صفحه 91
جمله ميتوان استفاده عقيده امروزي را کرد که تشکيل شب و روز مستند بحرکت کره زمين است است دور خود بحرکت وضعي، چنانچه تشکيل ماه و سال مربوط بحرکت زمين است دور کره شمس در يک سال بحرکت انتقالي، و همين جمله يکي از معجزات قرآنيست که در زمان نزول خبر ميدهد و امروز کشف ميشود، چنانچه ماههاي قمري هم بواسطه حرکت قمر است دور کره شمس در هر يک ماهي تقريبا.
وَ النُّجُوم‌ُ مُسَخَّرات‌ٌ بِأَمرِه‌ِ يکي از نکات اينکه جمله اينست که تسخير شب و روز و شمس و قمر را مقدر فرمود: بکلمه لکم که براي شما تسخير فرموده ولي ساير نجوم را مسخر امر خود فرموده: که هر کدام اينکه کرات جويه سکنه دارند و فوائدي و در تحت اراده او هستند إِن‌َّ فِي ذلِک‌َ لَآيات‌ٍ در اينکه جمله تعبير بجمع فرمود و در آيه قبل تعبير بمفرد چون آيات قبل راجع بکره زمين و فوائد و نتائج براي بشر است، و اما اينکه آيه راجع بجميع کرات علويه است که بسا کراتي که چندين برابر کره زمين است و در هر يک چندين هزار برابر فوائد زمين فوائد دارد که لا يعلمها الا اللّه لِقَوم‌ٍ يَعقِلُون‌َ از براي عقل دو اطلاق هست يکي مقابل جنون که از شرائط اصل تکليف است و جزو شرائط عامه است، و ديگر عقل مقابل حمق که اکثر ناس احمق هستند، زيرا قبيح را بر حسن ترجيح ميدهند شر را بر خير شقاوت را بر سعادت دنيا را بر آخرت معصيت را بر عبادت ضرر را بر نفع، و مراد از اينکه آيه اينکه معناي دوم است، و نيز دو قسم عقل داريم عقل نظري و عقل عملي عقل نظري فهم و شعور و ادراک و تذکر است، و عقل عملي بر طبق عقل نظري عمل کردن است، چنانچه از امير المؤمنين عليه السّلام است که فرمود:
العقل ما عبد به الرحمن و اکتسب به الجنان.