تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ هُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها وَ تَرَى الْفُلْکَ مَواخِرَ فِيهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ «14» وَ أَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِکُمْ وَ أَنْهاراً وَ سُبُلاً لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ «15» وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ «16» أَ فَمَنْ يَخْلُقُ کَمَنْ لا يَخْلُقُ أَ فَلا تَذَکَّرُونَ «17» وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ «18»
ترجمه
و او است آنکه مسخّر نمود دريا را تا بخوريد از آن گوشتى تازه و بيرون آريد از آن پيرايه‌اى که ميپوشيد آنرا و ميبينى کشتيها را شکافندگان آب در آن و تا بجوئيد از فضل او و باشد که شما شکر گذار شويد
و افکند در زمين کوههاى استوار را که مبادا حرکت دهد شما را و نهرها و راهها را باشد که شما راه يابيد
و نشانه‌ها را و بستاره آنها راه مى‌يابند
آيا پس کسيکه مى‌آفريند مانند کسى است که نمى‌آفريند آيا پس توجه نميکنيد
و اگر بشماريد نعمت خدا را بشمار نتوانيد آورد آنرا همانا خدا هر آينه آمرزنده مهربان است.
تفسير
خداوند متعال پس از ذکر ادلّه توحيد بيان نعمت و رحمت و بخشش و بخشايش خود را بر بندگان فرموده باين تقريب که او است آنچنان خداوندى که درياى با اين عظمت را در اختيار و تصرّف شما در آورده بطوريکه ميتوانيد از آن ماهى صيد کنيد که گوشت تازه لطيف با طراوت است و بخوريد و بيرون آوريد از قعر آن بشناورى و غوّاصى لؤلؤ و مرجان را و براى زينت بلباس بدوزيد و بپوشيد و پيرايه گردن و بازو کنيد و ميبينى تو که پيغمبرى و ساير مردم که کشتيها چگونه بوسيله باد که مأمور الهى است بسينه‌هاى خودشان آب دريا را ميشکافند و در آن سير ميکنند بمنفعت شما و براى آنکه شما از خدا بخواهيد که سود تجارتتان از تفضل و عنايت او زياد شود و شکر گذار و فرمانبردار شويد و افکند در طرح زمين کوههاى ثابت استوار را که بمنزله ميخها است براى استحکام زمين که مبادا ميل کند از جاى خود و مضطرب شود و شما را متحرّک و مائل و مضطرب نمايد و نيز افکند نهرها و رودهاى جارى را و راههاى آنها و شما را بآباديها و شهرهاتان تا آنها بمزارع و بساتين شما برسند و شما بمقاصد و منازل خودتان در رفتن و بر گشتن راه يابيد و علاوه علائم و نشانه‌هائى براى شناختن راه در طرح زمين افکند از قبيل کوه و دره و تپّه و بلندى و پستى و امثال اينها که در روز راهنما باشند و در شب بستاره‌ها مردم را خداوند راهنمائى ميکند و آنها راه مى‌يابند در دريا و صحرا
جلد 3 صفحه 277
در کافى از امام صادق عليه السّلام روايت نموده که خداوند ائمه را ارکان زمين قرار داد که مبادا حرکت دهد اهلش را و در اکمال از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که اگر امام عليه السّلام يک ساعت از زمين برداشته شود موج ميزند زمين باهلش مانند دريا و در کافى و مجمع و قمّى ره و عياشى ره روايات بسيارى نقل نموده‌اند از ائمه اطهار که علامات مائيم و نجم پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است و از امير المؤمنين عليه السّلام نقل شده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود مراد از نجم در آيه ستاره جدى ميباشد که هميشه هست و بآن قبله شناخته ميشود و اهل دريا و صحرا هدايت ميشوند و از امام صادق عليه السّلام روايت شده که آيه معناى ظاهرى دارد و معناى باطنى جدى نشانه قبله است و راهنماى اهل دريا و صحرا چون هميشگى است فيض ره فرموده يعنى اين معناى ظاهرى است و معناى باطنى آن پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است حقير عرض ميکنم مکرّر ذکر شده که معناى ظاهرى و باطنى هر دو مراد است و اين از قبيل استعمال لفظ در زيادتر از يک معنى نيست که مورد اشکال است اگر چه آنهم جائز است و بيان شد آيا پس از ذکر اين همه مخلوقات و نعم الهيه جاى ترديد است که خداى تعالى مانند بتها و ساير مخلوقات که خلقى ننمودند و نمينمايند نسبت و شباهتى بآنها ندارد و نبايد آنها را مانند خدا عبادت نمود و از آنها حاجت خواست و آيا نبايد کسيکه خود را عاقل ميداند اندک توجّهى باين موضوع مهم نمايد تا متذکّر شود که اشتباه بزرگى کرده که آنها را مانند خدا ستايش نموده و اگر مردم بخواهند بشمارند و تعيين کنند نعمتهاى خدا را که چه قدر است ممکن نيست و نميتوانند چون از حدّ شمار بيرون است چه رسد بآنکه بخواهند شکر آنها را بجاى آورند چون کسى نمى‌تواند تمام نعمتهائى را که در وجود او جمع است از اعضاء و اجزاء و عروق و اعصاب و حواس و انفاس و غيرها تعداد نمايد چه رسد بموجودات ارضيه و سماويّه که مدخليت در زندگى او دارند و چه رسد بشکر آنها و شکر بر توفيق شکر گذارى که آنهم نعمت بزرگى است و موجب تسلسل ميشود در اوّل گلستان فرموده: هر نفسى که فرو ميرود ممدّ حيات است و چون بر ميآيد مفرّح ذات پس در هر نفسى دو نعمت موجود و بر هر نعمتى شکرى واجب. از دست و زبان که بر آيد. کز عهده شکرش بدر آيد. پس بايد در مقام اداء شکر نعمت که عقلا واجب
جلد 3 صفحه 278
است ناچار متمسک و متوسل بمغفرت و رحمت الهى شد تا از گناه تقصير در آن بمقتضاى غفوريّت خود بگذرد و بمقتضاى رحيميت خود قطع نعمت و تعجيل در عقوبت نفرمايد ..