تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ الْخَيْلَ وَ الْبِغالَ وَ الْحَمِيرَ لِتَرْکَبُوها وَ زِينَةً وَ يَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ «8» وَ عَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ وَ مِنْها جائِرٌ وَ لَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِينَ «9» هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً لَکُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ «10» يُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّيْتُونَ وَ النَّخِيلَ وَ الْأَعْنابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ إِنَّ فِي ذلِکَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَکَّرُونَ «11» وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ «12»
وَ ما ذَرَأَ لَکُمْ فِي الْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ إِنَّ فِي ذلِکَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّکَّرُونَ «13»
ترجمه
- و اسبان و استران و خران را تا سوار شويد آنها را و باشد آرايشى و مى‌آفريند آنچه را نميدانيد
و بر خدا است ارائه راستى راه و برخى از آن منحرف باشند و اگر بخواهد هر آينه هدايت کند شما را تمامى
او است که نازل نمود از آسمان آب را براى شما از آن است نوشيدنى و از آنست روئيدنى که در آن ميچرانيد
ميروياند براى شما بآن کشت و زيتون و درختان خرما و انگورها را و از تمامى ميوجات همانا در اين هر آينه نشانه‌اى است براى گروهى که فکر ميکنند
و مسخّر کرد براى شما شب و روز و آفتاب و ماه را و ستاره‌ها مسخر شدگانند بفرمان او همانا در اين هر آينه نشانه‌ها است براى گروهى که تعقّل ميکنند
و آنچه آفريد
جلد 3 صفحه 273
براى شما در زمين که مختلف است انواعش همانا در اين هر آينه نشانه‌اى است براى گروهى که توجّه ميکنند.
تفسير
عطف است بر انعام در آيات سابقه يعنى و خلق فرمود خداوند گروه اسبان و قاطرها و الاغها را براى آنکه سوار شويد آنها را و براى آنکه زينت و آرايش و نمايش شما باشند و اين منافات ندارد با آنکه گوشت آنها حلال باشد چون ممکن است خوردن گوشت آنها مقصود از خلقتشان نباشد ولى ممنوع هم نباشد و نيز خداوند خلق فرموده و ميفرمايد چيزهائى را که شما نميدانيد از مخلوقات عجيبه دريائى و صحرائى چنانچه قمّى ره فرموده يا از انواع حيوان و نبات و جماد که گفته‌اند و همه مورد استفاده و انتفاع بنى آدم واقع شده و خواهد شد و محتمل است شامل شود مراکب سريع السيرى را که اخيرا اختراع شده چون علاوه بر آنکه مواد آنها مخلوق الهى است بفکر بشر که از مواهب الهيّه است درست شده و بحول و قوّه او حرکت ميکند و بر خدا از باب لطف واجب است که ارائه فرمايد به بندگان سبيل قصد يعنى راه راست و مستقيم و موصل بمقصود اصلى از خلقت را که راه معرفت و عبادت حقّ است چون بعضى راهها جائر يعنى منحرف از حقّ و مايل بباطل است و خداوندى که امر فرموده مردم را به پيمودن راه راست براى مصلحت خودشان از باب لطف و رحمت بايد آن راه را هم ارائه فرمايد بآنها تا از راه کج نروند و از قصد و مقصد و مقصود باز نمانند لذا بآنها عقل مرحمت فرموده که چراغ راه هدايت است و براى ايشان پيغمبر و امام تعيين فرموده تا بيان معارف و احکام نمايند و هر جا که بنور عقل براى کمى استعداد محلّ روشن نشود بنور مشعلهاى هدايت منوّر و مبيّن گردد ولى باز بعضى از بندگان بسوء اختيار خودشان نور عقل را در وجود خودشان خاموش و از مشعلهاى هدايت اعراض ميکنند و براه کج ميروند و بمقصود نميرسند و اگر خدا بخواهد همه را بمقصد و مقصود ميرساند بدون پيمودن راه ولى اين منافى با غرض و قصد است چون حکمت و مصلحت و لذت در آنستکه با پيمودن راه و اعمال اختيار و تهيّه استحقاق معشوق ازلى را تا ابد در بر گيرند و از نعيم دائم بر خوردار شوند او آنچنان خداوند رحيم مهربانى است که باران رحمت خود را از آسمان بر زمين نازل فرمود براى
جلد 3 صفحه 274
بندگان تا پاره‌اى از آن بهترين مشروب گواراى آنها باشد و پاره‌اى از آن بصورت شجر که روئيدنى ساق دار يا مطلق روئيدنى است در آيد و در آن و از آن حيوانات خودشان را بدون زحمت چرا دهند ميروياند بسبب و ببرکت آن زراعت و درخت زيتون را که از روغن آن بهره زيادى ميبرند و درختان خرما و انگورهاى گوناگون را که باين ملاحظه از آن دو بصيغه جمع تعبير شده و بملاحظه کثرت وجود اين سه نوع درخت در عربستان که مورد نزول آيه است يا بملاحظه کثرت منافع آنها در همه جا تخصيص بذکر يافته و نيز ميروياند ببرکت باران در همه جا از همه ميوجات هر چه و هر قدر مناسب و ملائم با حال و مزاج بندگان باشد و در اين نزول باران و بروز اشجار و ميوجات گوناگون از آب و خاک که هر يک حقيقتى مباين با آن حقايق است نشانه بزرگى است بر وحدت و عظمت و قدرت و حکمت الهى نهايت آنکه قدرى فکر ميخواهد که انسان بفهمد اينها کار طبيعت بى‌شعور نيست عوامل طبيعى که آب و خاک و هوا و آفتاب است همه جا وجود دارد پس اين اختلافات از جهت جنس و نوع و صنف و شخص و رنگ و بو و طعم و خواص و منافع و آثار از کجا است آن هم تمام بر وفق حکمت و مصلحت رعيّت آيا ميتوان مخصّصى جز اراده حکيم رحيم و قادر عظيم براى آن تصوّر نمود و اگر گفته شود شب و روز و آفتاب و ماه و ستارگان همه مؤثرند در تکوين روئيدنيها و آنها مختلف در حقيقت و آثارند ممکن است اين اختلافات از عمل آنها در روئيدنيها پيدا شده باشد جواب آنستکه خداوند شب و روز و آفتاب و ماه را مسخر نموده که براى بندگان پديدار و کار گذار شوند تا در شب عبادت و استراحت نمايند و در روز بکسب و کار بپردازند و از منافع آفتاب و ماه بهره‌مند گردند و ستارگان تمامى مسخّر بفرمان حقند و از خود اراده ندارند و همه بر نفع بنى آدم گردش ميکنند مثل آنکه تمام مسخّر آنها باشند.
ابر و باد و مه و خورشيد و فلک در کارند
تا تو نانى بکف آرى و بغفلت نخورى
همه از بهر تو سر گشته و فرمانبردار
شرط انصاف نباشد که تو فرمان نبرى
و در اين مسخّر بودن فلکيّات نشانه‌هاى بسيارى است که دلالت بر وحدانيّت و عظمت و علم و قدرت و حکمت مدبّر و محرّک و صانع آنها مينمايد نهايت آنکه عقلاء
جلد 3 صفحه 275
و دانشمندان پى بآن ميبرند آن هم بعد از اعمال نظر و عقل تا دريابند که اينها همه متحرّکند و متحرک محرّک ميخواهد و محرّک کلّ نميشود متحرّک باشد چون متحرّک محتاج بمحرک است پس بايد ساکنى باشد که تمام حرکات باراده او منتهى شود و غير از خداوند در عالم هر چه هست متغيّر و متحرک در طريق استکمال است فقط ذات اقدس واجب الوجود است که منزّه و مبرّى است از امکان و حدوث و تغير و تبدّل و زوال و استکمال و چون فهم اين معانى بسهولت ممکن نبود در کلام الهى اين آيات اختصاص بکسانيکه تعقّل ميکنند داده شده و نيز مسخّر فرمود براى بنى آدم آنچه را خلق فرمود براى آنها در زمين از انواع حيوانات و اصناف نباتات و اجناس معدنيات رنگارنگ و گوناگون که هر يک در حدّ وجودى خود داراى رنگ و طعم و طبع و بو و اثرى است که با ديگرى اختلاف دارد با آنکه عوامل طبيعى زمينى و آسمانى در آنها بيک نحو مؤثر است حال از اختلاف اجناس و انواع و اصناف و اشخاص صرف نظر ميکنيم چون تفاوتش واضح و بيانش موجب تطويل است اختلاف اجزاء يک فرد انار را مثلا ملاحظه کنيد که پوست و گوشت و ورق و حبّه و هسته‌اش هر يک داراى رنگ و طعم و طبع و بو و اثر مخصوصى است که در ديگرى نيست و اينجا باندک توجّهى معلوم ميشود که صانع عليم حکيم چه صنعى براى بنى آدم فرموده و چه جعبه پر در و ياقوتى بدست او داده آيا سزاوار است اين را صنع طبيعت بى‌شعور که در همه جا بيک نحو وجود و تأثير دارد دانست تعالى شأنه عمّا يقول الظالمون علوا کبيرا و باين جهت فرموده در اين آيتى است براى کسانيکه متذکّر شوند يعنى صرف توجّه کافى است ديگر تفکّر و تعقّل هم لازم ندارد و اينکه از تمام اختلافات باختلاف الوان تعبير فرموده باين ملاحظه است که آنچه ديده ميشود رنگ است و اختلاف رنگ نوعا با ساير اختلافات وجود دارد علاوه بر آنکه الوان در کلام عرب بر انواع و اصناف و اشکال و ساير امتيازات اطلاق ميشود چنانچه در فارسى هم ميگويند چند رنگ ميوه و غذا و مرادشان چند نوع و قسم است و کلمه ما در صدر اين آيه عطف است بر الليل در آيه سابقه و مختلفا حال است از آن و سخر لکم عامل در آنست.
جلد 3 صفحه 276