اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَموات‌ٌ غَيرُ أَحياءٍ وَ ما يَشعُرُون‌َ أَيّان‌َ يُبعَثُون‌َ «21»
مردگاني هستند غير از زندگان و هيچ گونه شعور و ادراک ندارند (اموات) از براي موت درجاتيست مقابل حيات حيات جمادي نباتي حيواني انساني ايماني ذاتي حيات ذاتي مختص بخداوند است عين ذات است و منتزع از علم و قدرت است حيات ايماني اختصاص دارد باهل ايمان که قابليت هدايت داشته باشند.
إِن هُوَ إِلّا ذِکرٌ وَ قُرآن‌ٌ مُبِين‌ٌ لِيُنذِرَ مَن کان‌َ حَيًّا يس آيه 70 و تمام ارباب ضلال موتي هستند و حيات انساني بر انسان عاقل رشيد و ديوانه و سفيه فاقد آنست حيات حيواني حس و حرکت بالاختيار نباتي رشد و خرمي جمادي مثل جبال که بسا توليد معادن و اخراج آب ميکند و اينکه اصنام مشرکين فاقد جميع مراتب آن هستند غير احياء منشأ هيچ گونه اثري نيستند زيرا معني جامع حيات در جميع مراتب منشأيت آثار است، و چيزي که منشأ هيچ اثري نيست فاقد جميع مراتب حيات است وَ ما يَشعُرُون‌َ.
از براي اينکه ماده اطلاقاتيست «1» ابياتي که تنظيم ميکنند با مراعات قوافي در قرآن مجيد ميفرمايد: وَ ما عَلَّمناه‌ُ الشِّعرَ وَ ما يَنبَغِي لَه‌ُ يس آيه 69 و نيز
جلد 12 - صفحه 100
ميفرمايد: وَ الشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُم‌ُ الغاوُون‌َ شعراء آيه 224 «2» شعائر اسلام و دين ميفرمايد: إِن‌َّ الصَّفا وَ المَروَةَ مِن شَعائِرِ اللّه‌ِ بقره آيه 153 «3» شعور و ادراک مثل مقام و معناي جامع اينها اينست که يک امور مهمه غامضه را واضح و روشن ميکنند و نشان ميدهند شعراء باشعار زيباي خود مطالب بزرگي که در نظر دارند اظهار ميکنند شعائر ديني علامات و نشانه ايمان است که ايمان است که ايمان امر قلبي باطني است و علامات و نشانه‌هاي آن عمل باعمال و ارکان او است شعور قوه مدرکه است که مطالب غامضه را درک ميکند و ميفهمد و البته کساني که مرده هستند و حيات ايماني بلکه انساني ندارند و مثل حيوانات فقط حيات حيواني دارند که ميفرمايد: وَ لَقَد ذَرَأنا لِجَهَنَّم‌َ کَثِيراً مِن‌َ الجِن‌ِّ وَ الإِنس‌ِ لَهُم قُلُوب‌ٌ لا يَفقَهُون‌َ بِها وَ لَهُم أَعيُن‌ٌ لا يُبصِرُون‌َ بِها وَ لَهُم آذان‌ٌ لا يَسمَعُون‌َ بِها أُولئِک‌َ کَالأَنعام‌ِ بَل هُم أَضَل‌ُّ أُولئِک‌َ هُم‌ُ الغافِلُون‌َ اعراف آيه 178 زيرا انعام هم يک درجه و شعور و ادراکاتي دارند.
(تنبيه) اينکه عدم شعور اينها نه از جهت اينست که قوه مستشعره نداشته باشند تا مانع از تکليف باشند بلکه از جهت پرده غفلت است که روي قلب کشيده شده و منشأ آن عناد و عصبيت و کبر است.
أَيّان‌َ يُبعَثُون‌َ چه زماني مبعوث ميشوند! (اشکال) بعض مفسرين بمقتضاي ظاهر آيات قبل جمله أَموات‌ٌ غَيرُ أَحياءٍ وَ ما يَشعُرُون‌َ را راجع باصنام دانسته، پس اينکه جمله أَيّان‌َ يُبعَثُون‌َ که متعلق بهم لا يشعرون است هم مراد اصنام است و اينها که مبعوث نميشوند بلکه عبده آنها مبعوث ميشوند که مشرکين باشند! (جواب) اولا آلهه مشرکين منحصر باصنام نبود بسياري عبده ملائکه و عيسي و انبياء و فرعون و نمرود و شداد و جن از ذوي العقول بودند و اينها هم نميدانند چه موقع مبعوث ميشوند.
(و ثانيا) بنص قرآن اصنام و ساير آلهه هم مبعوث ميشوند إِنَّکُم وَ ما تَعبُدُون‌َ مِن
جلد 12 - صفحه 101
دُون‌ِ اللّه‌ِ حَصَب‌ُ جَهَنَّم‌َ أَنتُم لَها وارِدُون‌َ لَو کان‌َ هؤُلاءِ آلِهَةً ما وَرَدُوها وَ کُل‌ٌّ فِيها خالِدُون‌َ الي قوله تعالي إِن‌َّ الَّذِين‌َ سَبَقَت لَهُم مِنَّا الحُسني أُولئِک‌َ عَنها مُبعَدُون‌َ انبياء آيه 98 الي 101 در روايت از حضرت صادق عليه السّلام سؤال شد که مثل عيسي و ملائکه هم داخل در آلهه هستند جواب فرمود: که آيه إِن‌َّ الَّذِين‌َ سَبَقَت لَهُم مِنَّا الحُسني آنها را خارج فرموده (و ثالثا) ممکن است آيه شريفه أَموات‌ٌ غَيرُ أَحياءٍ وَ ما يَشعُرُون‌َ و اينکه آيه راجع بعبده باشد نه بآلهه، چنانچه تفسير شد و اللّه العالم.
و اما مسئله بعث علمش بنص قرآن منحصر است بخداوند ميفرمايد إِن‌َّ اللّه‌َ عِندَه‌ُ عِلم‌ُ السّاعَةِ لقمان آيه 34 و بعث يکي از عقائد و اصول دين اسلام است و براهين عقليه و نقليه بر وقوعش قائم است.
اما عقلا اگر معاد و بعث نباشد ارسال رسل و انزال کتب و جعل احکام بکلي لغو ميشود و فرق بين مؤمن و کافر و ظالم و مظلوم و مطيع و عاصي و عادل و فاسق گذارده نميشود بلکه آنها مقدم بر اينها ميشوند زيرا بلذائذ نفسانيه و مقاصد دنيويه خود نائل شدند و ضرري نبردند و اينها بصبر بر بليات و ترک لذائذ و اذيت اعداء تحمل کردند و نتيجه‌اي بدست نياوردند و اينکه خلاف عدل است، و بالجمله مسئله عدل و نبوت و امامت منوط بمعاد است و هر که قائل بمبدء باشد قائل بمعاد هم هست فقط طبيعي دهري لا مذهب منکر معاد ميشود و لذا ضروري جميع اديانست.
و اما نقلا نصوص قرآني، بلکه جميع کتب آسماني متجاوز از هزار مورد بر ثبوتش قائم است و اخبار آل اطهار، بلکه اخبار انبياء فوق حد تواتر است، در بسياري از ادعيه و بسياري از زيارات ائمه و تعقيبات صلوات اشاره و بيان معاد شده.