تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ قالَ الَّذِينَ أَشْرَکُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ نَحْنُ وَ لا آباؤُنا وَ لا حَرَّمْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ کَذلِکَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (35) وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِي کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَيْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُکَذِّبِينَ (36) إِنْ تَحْرِصْ عَلى هُداهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (37)
ترجمه
و گفتند آنانکه مشرک شدند اگر ميخواست خدا نمى‌پرستيديم غير از او هيچ چيز را ما و نه پدران ما و نه حرام ميکرديم بغير حکم او هيچ چيز را اين چنين کردند آنانکه بودند پيش از آنها پس آيا باشد بر پيغمبران مگر رسانيدن آشکار
و بتحقيق مبعوث نموديم در هر گروهى پيغمبرى را که بپرستيد خدا را و بپرهيزيد از هر گمراه کننده‌اى پس بعضى از ايشان کسى است که هدايت نمود خدا و بعضى از آنها کسى است که ثابت شد بر او گمراهى پس سير کنيد در زمين پس بنگريد چگونه بود انجام کار تکذيب کنندگان
اگر حرص ورزى بر هدايت آنها پس همانا خدا هدايت نميکند کسيرا که در ضلالت گذارده و نيست مر آنها را هيچ يارى کنندگان.
تفسير
- اهل شرک در اين مقام بتعليم شيطان مغالطه عجيبى نمودند که خداوند آنرا نقل و جواب فرموده و آن آنستکه خداوند قادر است بر هر امرى اگر خواسته بود ما و پدرانمان بت پرست نباشيم منصرف مينمود ما را از پرستش غير از خود و نيز منصرف مينمود ما را از آنکه چيزيرا بدلخواه خود حرام يا حلال نمائيم و اينکه ننموده دليل است بر آنکه خواسته است ما چنين
جلد 3 صفحه 285
باشيم پس افعال ما مرضى خدا است و کسى نبايد ما را منع نمايد و جواب آنستکه فرق است بين قدرت و مشيت و رضايت بلى خدا قادر است که کفار را منصرف نمايد از کفر و تحريم حلال و ساير اعمال ناشايسته ولى نميخواهد آنها باجبار موحّد و صالح شوند ميخواهد باختيار و استحقاق بمقامات عاليه برسند و راضى نيست بکفر و اعمال قبيحه آنها و اين اشکال و اعمال ناشايسته از امم سابقه در مقابل انبياء گذشته واقع شد و ايشان بوظيفه خودشان که ابلاغ احکام و معارف بود عمل نمودند و جواب گوئى کردند و ما مبعوث نموديم ايشانرا که بامتهاى خودشان بگويند پرستش کنيد خدا را و اجتناب نمائيد از هر گمراه کننده‌اى خواه شيطان باشد خواه بت خواه انسان پس بعضى از مردمان منصف عاقل قبول نمودند و خداوند هدايت نمود ايشانرا و بعضى از مردم متعصب جاهل قبول ننمودند و باقى و ثابت و مصرّ بر ضلالت شدند و خداوند آنها را معذب فرمود بانواع عذابها از قبيل خسف و غرق و صاعقه و امثال اينها اگر قبول نداريد برويد سير کنيد در زمين و آثار باقيه آنها را که دلالت بر معذب شدن آنها دارد مشاهده نمائيد تا بدانيد که خدا راضى بافعال آنها نبوده که بانواع عذاب معذب و هلاکشان فرموده پس بافعال شما هم که مانند آنها است راضى نيست و نميخواهد کفر و شرک و تحريم حلال و تحليل حرام را و قمى ره فرموده مراد از سير در ارض رجوع باخبار پيشينيان است و عياشى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که خداوند مبعوث نفرمود هيچ پيغمبرى را مگر بولايت ما و برائت از دشمنان ما و مراد از کسانيکه بر ضلالت باقى ماندند تکذيب کنندگان آل محمدند و در آيه اخيره خطاب به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرموده که اصرار زياد بهدايت آنها نداشته باشد همان ابلاغ و اتمام حجت کافى است خداوند گمراهانى را که بحال خودشان واگذار فرموده براى اعراض از ذکر و عدم قابليت هدايت نخواهد فرمود و ناصر و معينى براى آنها در دنيا و آخرت نخواهد بود ..