تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ قالَ اللَّهُ لا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (51)
«1» انعام آيه 18.
«2» مجمع البيان جلد 3 صفحه 365.
جلد 7 - صفحه 218
بعد از بيان دلائل قدرت و الهيت، برهان وحدانيت ذات خود مى‌فرمايد:
وَ قالَ اللَّهُ لا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ: و امر فرمايد خداى تعالى تمام مکلفين را که فرا نگيريد در پرستش و ستايش حق، خداى ديگرى را که مشرک شويد، يعنى در عبادت الهى شرک قرار ندهيد، زيرا غير از ذات احديت سبحانى، هيچ فردى مستحق عبادت نخواهد بود. إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ: اين است و جز اين نيست که ذات کبريائى خدائى است يکه و يگانه، شبيه و نظير و مثل و مانندى ندارد. فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ: پس مرا بترسيد، يعنى بترسيد عقاب و سطوات مرا، و نترسيد غير مرا. بعضى از بزرگان فرموده‌اند که حق تعالى نهى فرموده از اتخاذ دو اله، و حال آنکه تو خدايان متعددى براى خود قرار داده‌اى: بندگى کنى نفس و هوى و دنيا و طبع و مراد خود را، و ايضا بندگى خلق کنى؛ بنابراين پس چگونه موحد باشى.
تبصره: آيه شريفه نهى از شرک، و بعد برهان آن را به يک کلمه جامعه بيان فرمود که (إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ) بدين تقرير که انما کلمه حصر و مرکب است از دو قضيّه ثبوتيه و سلبيه، يعنى پرستش و ستايش ذات يگانه را سزاوار، و دوئيت را قابل ستايش نخواهد بود عقلا و نقلا؛ زيرا تعدد، اختصاص و انحصارى ندارد، وقتى دو را گفتى، سه و چهار هم روا باشد، بلکه به عدد هر مخلوقى، خالقى قائل، و عقل حکم به بطلان آن نمايد.
در احتجاج طبرسى، از حضرت صادق عليه السّلام سؤال شد که چرا جايز نيست صانع عالم زيادتر از يکى باشد؟ فرمود: قول تو که دو باشند از دو قسم خارج نيست: يا هر دو قديم و قوى هستند، يا يکى قوى و ديگرى ضعيف. پس اگر هر دو قوى هستند، چرا هر يک به اظهار قدرت دفع نکند صاحب خود را تا منفرد شود به ربوبيت. و اگر گمان کنى يکى قوى و ديگرى ضعيف باشد، ثابت شود که ذات الهى يگانه است به سبب ظهور عجز در دومى از تدبر و مقاومت، و متحقق گردد احتياج ضعيف به مبدع و مؤدى. و اگر گوئى مبدء دو باشند، يعنى بر فرض دوم که دو ضعيف و هر يک به اراده بعض افعال را
جلد 7 - صفحه 219
بجا آورند اگرچه قادر بر تمام باشد، در اين صورت يا هر دو متفقند از تمام جهات، پس امتيازى ندارند و حال آنکه دو بودن لازمه دارد مغايرت را تا دوئيت متحقق گردد، و اگر متفرق از جهات باشند، آثار شاهده دال است بر خالق يگانه و شريک نبودن بيگانه؛ زيرا انتظام خلقت و جريان فلک و تدبير شب و روز و آفتاب و ماه، دلالت دارد عقلا بر اين که مدبر عالم، يکى خواهد بود. «1»