تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ ما تَرَکَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ وَ لکِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ (61)
وَ لَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ: و اگر چنانچه خداى تعالى بگيرد مردم را به سبب ستمى که مى‌کنند از کفر و معصيت. ما تَرَکَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ:
وانگذارد و رها نکند بر روى زمين هيچ جنبنده‌اى را به شآمت نافرمانى ايشان.
بيان: اين مطلب به دو مقدمه مبين شود:
1- آن که غير از معصومين عليهم السّلام هيچ کس نباشد که گناه از او صادر شده اگرچه سهوا و خطا باشد.
2- اگر خداى تعالى مؤاخذه فرمايد بندگان را به مکتسبات ايشان از کفر و معصيت، هر آينه تعجيل نمايد در عقوبت آنان، و لازمه آن انقراض نسل آدمى، و لازمه آن نيستى جنبنده‌ها است؛ زيرا خلقت آنها بالعرض و براى منافع و مصالح بندگان است، وقتى مردم نباشند، بودن دواب فايده ندارند.
لذا تمام معدوم شوند يا آنکه وقتى عذاب و هلاک بر ظلمه وارد شود، اثرش بر سائر مردم و جنبنده‌ها سرايت نمايد. بعضى فرموده‌اند اگر سخط خداوند سبحان به ظلم و کفر، مردم را فرا گيرد، هرآينه باران منقطع و لازمه آن خشک شدن نبات و لازمه آن نابودى جنبنده‌ها خواهد بود، لذا گفته‌اند: ظالم ضرر به نفس خود تنها نزند، بلکه حبارى «1» در لانه‌اش بميرد به ظلم او.
ابو حمزه ثمالى روايت نموده که شنيدم حضرت باقر عليه السّلام مى‌فرمود «2»:
«1» نام پرنده‌ايست خاکسترى رنگ که به فارسى آن را هوبّره گويند.
«2» بحار الانوار، جلد 73، باب 137، صفحه 329، حديث 12- اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، باب الذنوب، صفحه 272، حديث 15.
جلد 7 - صفحه 228
هيچ سالى نباشد که باران آيد کمتر از سالى ديگر، و لکن خداوند مى‌برد آن را هر جا که خواهد. بتحقيق هرگاه قومى بجا آورند معاصى را، آنچه باران مقدر شده براى آنان در آن سال، خداوند عزّ و جلّ بگرداند آن را به سوى غير ايشان و بيابانها و درياها و کوهها. و بدرستى که خداوند عذاب فرمايد جعل را در لانه‌اش به حبس باران از زمينى که او ساکن است، به سبب گناهان اهل آن، و بتحقيق مقرر فرموده خداى تعالى براى او راهى را سواى محل عاصيان. پس حضرت فرمود: عبرت گيريد اى صاحبان بينائى.
تبصره: گرچه «جعل» به حسب ظاهر تکليف ندارد، لکن اين قسمت کاشف است از شآمت ناهنجارى گناهکاران که عذاب آنها سرايت به حيوانى هم نمايد، يا خداى تعالى الهام فرمايد او را، و استبعادى ندارد، و حکايت مورچه و سليمان دليل باشد. بنابراين عاقل وقتى تأمل کند در تأثير شومى گناه نوع آدمى که کار را بر حيوان عاجز ضعيف، سخت نمايد به سبب مجاورت، هرآينه خواهد دريافت که معامله الهى با عاصى و مجاوران او عظيمتر و شديدتر باشد، زيرا خلاق عالم، خلقت انسانى را به احسن صورت و ساير موجودات را براى او ايجاد نموده، هرآينه شايسته نباشد ناسپاسى چنين منعمى.
وَ لکِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى: و لکن تأخير اندازد و مهلت مى‌دهد خدا ايشان را به جهت امکان رجوع آنان به توبه و اتمام حجت تا وقتى که نام برده شده براى موت يا عذاب ايشان يا وقت معلوم الهى، به اين که بقاى آنها مصلحت نيست، زيرا ديگر ايمان نمى‌آورند و مؤمن هم از نسل آنها بيرون نيايد. فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ: پس چون بيايد وقت مقدّر ايشان براى عقوبت، يا در رسد زمان مرگ آنان؛ زيرا کفار مؤاخذه شوند به عقوبت وقت مردن، يا مراد قيامت باشد، زيرا معظم عذاب روز قيامت است. لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ: تأخير نيابند آنى از آن، و پيشى نگيرند ساعتى بر آن، بلکه بميرند يا معذب شوند در همان لحظه بدون فاصله. عياشى- از حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: اجلى که ناميده شود در ليلة القدر، آن اجلى است که خدا
جلد 7 - صفحه 229
فرموده (فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ ...) «1».