اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَو يُؤاخِذُ اللّه‌ُ النّاس‌َ بِظُلمِهِم ما تَرَک‌َ عَلَيها مِن دَابَّةٍ وَ لکِن يُؤَخِّرُهُم إِلي أَجَل‌ٍ مُسَمًّي فَإِذا جاءَ أَجَلُهُم لا يَستَأخِرُون‌َ ساعَةً وَ لا يَستَقدِمُون‌َ (61)
و اگر مؤاخذه فرمايد خداوند افراد انسان را بسبب ظلم آنها نميماند بر روي زمين جنبنده و لکن خداوند تأخير انداخته اجل آنها را تا وقت معيني پس زماني که اجل آنها رسيد نميتوانند تأخير بيندازند ساعتي و نميتوانند جلو بيندازند وَ لَو يُؤاخِذُ اللّه‌ُ النّاس‌َ لو امتناعيه است البتّه خداوند مؤاخذه نميکند و سرّ عدم مؤاخذه ممکن است براي اينکه باشد بلکه متنبّه شوند و توبه کنند و دست از ظلم بردارند و هدايت شوند و ممکن است براي اينکه باشد که در نسل آنها بنده‌گان صالح بوجود آيند و ممکن است براي اينکه باشد که هر قدر بتوانند ظلم کنند و عذاب خود را زياد کنند و بر طبق تمام اينها آيات و اخبار بسياري داريم.
وَ لا يَحسَبَن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا أَنَّما نُملِي لَهُم خَيرٌ لِأَنفُسِهِم إِنَّما نُملِي لَهُم لِيَزدادُوا إِثماً وَ لَهُم عَذاب‌ٌ مُهِين‌ٌ آل عمران آيه 172.
جلد 12 - صفحه 145
و غير اينکه از آيات و اخبار و مکرّرا تذکر داده‌ايم و کلمه النّاس بعمومه شامل جميع افراد ميشود بظلمهم چه ظلم بنفس بفسق و فجور و ترک واجبات و اتيان بمحرمات يا ظلم بغير يا ظلم در دين از شرک و کفر و ضلالت (اشکال) کساني که ظلم نکردند و صالح بودند چه تقصيري داشتند که بفرمايد ما تَرَک‌َ عَلَيها مِن دَابَّةٍ (جواب) اولا ميفرمايد: در قرآن.
وَ اتَّقُوا فِتنَةً لا تُصِيبَن‌َّ الَّذِين‌َ ظَلَمُوا مِنکُم خَاصَّةً انفال آيه 25.
و ممکن است عدم نزول بلاء از جهت بودن صلحاء در ميانه آنها باشد چنانچه در حديث است
لو لا شيوخ رکع و اطفال رضع و بهائم رتع لصب عليکم العذاب صبّا
و گذشت در موضع نزول ملائکه بر حضرت ابراهيم براي بشارت باسحق و اهلاک قوم لوط از آنها پرسيد حتي اگر يک مؤمن ميانه آنها باشد! گفتند عذاب نازل نميکنيم فرمود لوط ميانه آنها است گفتند او و اهل او را نجات ميدهيم غير از زن او را.
و ثانيا ابتلاء مؤمن ببلّيات از راه تعذيب نيست بلکه ارتفاع درجه است و حکم ديگر
البلاء موکّل بالانبياء ثم الاولياء ثم الامثل فالامثل
وَ لکِن يُؤَخِّرُهُم إِلي أَجَل‌ٍ مُسَمًّي هر کسي مدتي در جميع مراحل دارد که من جمله بقاء در دنيا است وَ لِکُل‌ِّ أُمَّةٍ أَجَل‌ٌ اعراف آيه 32.
فَإِذا جاءَ أَجَلُهُم لا يَستَأخِرُون‌َ ساعَةً وَ لا يَستَقدِمُون‌َ.
تعبير بساعة مراد قطعه از زمان است بلکه آني مهلت نيست از معصوم پرسيدند بعض اموات چشم آنها باز است و بعضي بسته سرّ او چيست فرمود در موقع رسيدن اجل چشمش اگر باز بود مهلت نداشت که بر هم گذارد و اگر بر هم بود مهلت نداشت باز کند لکن اينکه اجل حتميست.
و أمّا غير حتمي بدعاء و توسّل و عبادت و اخلاق قابل تأخير و تقديم است.