تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِنَّ لَکُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيکُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِينَ (66) وَ مِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَ الْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً وَ رِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِي ذلِکَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (67) وَ أَوْحى رَبُّکَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمَّا يَعْرِشُونَ (68) ثُمَّ کُلِي مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُکِي سُبُلَ رَبِّکِ ذُلُلاً يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذلِکَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَکَّرُونَ (69) وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاکُمْ وَ مِنْکُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (70)
ترجمه
و همانا براى شما است در شتر و گاو و گوسفند موجب اعتبار مى‌آشامانيم شما را از آنچه در شکم آنحيوان است از ميان سرگين و خون شيرى صافى که گوارا است براى آشامندگان
و از ميوه‌هاى درختان خرما و انگورها ميوه‌اى است که ميگيريد از آن مسکر و روزى خوبى را همانا در اين هر آينه نشانه‌اى است براى گروهى که تعقّل مينمايند
و وحى نمود پروردگار تو بسوى زنبور عسل که بگيريد از کوهها خانه‌ها و از درخت و از آنچه ميسازند مردم از جاى بلند
پس بخوريد از همه ميوه‌ها پس برويد در راههاى پروردگارتان که آسان است آنها بيرون مى‌آيد از شکمهاى آن زنبورها آشاميدنئ که مختلف است رنگهايش در آن شفاء است براى مردم همانا در اين هر آينه نشانه‌اى است براى گروهى که تفکّر مينمايند
و خدا آفريد شما را پس ميميراند شما را و بعضى از شما کسى است که بر گردانده ميشود بسوى پست‌ترين زندگانى تا بحدّيکه نداند بعد از دانستن
جلد 3 صفحه 297
چيزى را همانا خدا داناى توانا است.
تفسير
- مراد از انعام مواشى است که مکرر ذکر شده بر شتر و گاو و گوسفند اطلاق ميشود و در وجود آنها دليل واضحى است بر قدرت خداوند که موجب عبرت و عبور از وادى ضلالت بشاهراه هدايت است و آن اين است که خداوند مى‌آشاماند از آنچه در شکمهاى آنها است به بندگان خود شير را و اينکه ضمير در بطونه مذکر شده باعتبار لفظ اسم جمع يا حيوان است و از عجائب قدرت الهى آنستکه علوفه چون در شکنبه حيوان طبخ شود خلاصه آن داخل جگر گردد و در آنجا نيز طبخ شود مقدارى از آن بصورت شير در آيد و بپستان رود و مقدارى خون گردد و در رگهاى بدن جارى شود پس شير اولش از سرگين جدا شده و آخرش از خون و نه بوى سرگين در آن اثر نموده و نه رنگ خون بلکه خالص از هر دو است و صافى از هر غش و عيب و در کافى از امام صادق عليه السّلام از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت فرموده که شير هيچگاه گلو گير نشود زيرا در کلام الهى موصوف بگوارا شده است و ديگر از آيات الهى که براى کسانيکه تعقّل و تأمل در آفاق و موجودات در آن مينمايند موجب معرفت است آنستکه از ميوه‌هاى درختان خرما و انگور چند مشروب مختلف در خواص و آثار استخراج ميشود که از آن جمله شراب است که مسکر و مضر و حرام است و ديگر روزى حلال خوب پاکيزه که سرکه و شيره است و تعجّب از کسانى است که خواسته‌اند از اين آيه استفاده نمايند که شراب در صدر اسلام حلال بوده با آنکه دلالتش بر حرمت بنظر حقير اولى از حلّيت است براى آنکه مقابل با رزق حسن قرار داده شده با آنکه قمّى ره سکرا را بسرکه تفسير فرموده و در مجمع نقل نموده که در مطلق طعام استعمال ميشود و اينکه از امام صادق عليه السّلام نقل شده که اين آيه قبل از آيه تحريم نازل و بآن نسخ شده دلالت دارد بر آنکه مراد شراب است ولى دلالت ندارد بر آنکه در صدر اسلام حلال بوده چون نسخ در کلام ائمه غالبا در غير معناى مشهور که رفع حکم است استعمال ميشود و در اينجا مراد آنستکه قبل از آيه صريحه در تحريم نازل شده و هنوز مصلحت در حکم بحرمت آن در ظاهر نبوده گويا در اين آيه بدوا اشاره شده باشد براى گوشزد و انس اذهان بکراهت و بعدا در آيات اربعه يسئلونک عن الخمر و انّما الخمر و انّما
جلد 3 صفحه 298
يريد الشيطان و قل حرّم ربّى الفواحش تصريح و تسجيل و تثبيت و تأکيد حرمت شده است پس اين روايت منافى با روايات دالّه بر حرمت خمر در تمام شرائع سابقه نيست و در اين مقام تحقيقاتى در ضمن تفسير آيات مذکوره شد که تکرار نميشود و يکى از آيات بزرگ بر علم و قدرت الهى زنبور عسل است که خداوند بآن حيوان ضعيف الهام فرموده که در کوهها و درخت و هر جاى بلندى مانند چفته مو و سقف اطاق و کندو که مردم بنا ميکنند منزل نمائيد و بخوريد از شکوفه ميوه‌هاى گوناگون هر ميوه‌اى که بخواهيد و برويد در راههائى که آسان است عبور در آن و از همان راه بمنزل برگرديد و بيراهه نرويد که راه را گم کنيد و از راهى که خداوند براى شما تعيين نموده تجاوز کرده باشيد و چون آنها بدستور الهى رفتار نمايند بيرون ميآيد از شکمهاى آنها مشروب لطيف شيرينى که مختلف است الوان آن سفيد و سياه و سرخ و زرد و در آن شفاء است براى مردم که در اخبار کثيره بآن تصريح شده و کمتر معجونى است که عسل جزء آن نباشد و در اين باب حديثى در سوره نساء ذيل آيه شريفه و آتوا النساء صد قاتهنّ نحلة ذکر شد و در مجمع فرموده در نحل و عسل وجوهى است از اعتبار يکى اختصاص نحل است بخروج عسل از دهانش ديگر قرار دادن خدا است شفاء را در جاى سمّ چون آنحيوان گزنده است و ديگر عجائبى است که خداوند در خلق و طبع آن جاى گزين فرموده و از آن جمله آنستکه خداوند براى هر دسته‌اى از آنها اميرى مقرّر فرموده که در جلو آنها حرکت ميکند و حمايت از آنها مينمايد و امور اجتماعى آنها را تدبير و تکفّل ميکند و آنها از او متابعت و فرمانبردارى ميکنند و هر گاه نيابند آنرا نظامشان منحلّ و امورشان مختلّ گردد و متفرّق و پراکنده شوند و امير آنها را يعسوب نامند و اشاره باين معنى است فرمايش امير المؤمنين عليه السّلام که من يعسوب اهل ايمانم و در حياة الحيوان است که يعسوب بر حسب خلقت امتيازاتى از رعيّت دارد از جمله نيشى که ساير زنبورها دارند ندارد و بآنها امر و نهى ميکند و همه از او اطاعت ميکنند امورشان را مانند پادشاه منظّم ميکند بر در کند و توقف مينمايد هر يک را در منزل خود جاى ميدهد بدون آنکه احدى بر ديگرى مقدّم شود يا مزاحمت با ديگرى کند و او عدالت را کاملا رعايت مينمايد و اگر يکى از آنها بنجاستى نشسته
جلد 3 صفحه 299
باشد بر در کند و ميکشد و راه نميدهد و هيچگاه دو امير در يکجا براى آنها پيدا نميشود و اگر پيدا شود زنبورها يکى از آن دو را ميکشند و ديگرى را بامارت اختيار مينمايند بدون اختلاف و نزاع و اعجب از همه خانه‌هاى مسّدّسى است که بنا ميکنند براى آنکه خلل و فرجى از داخل و خارج نداشته باشد که هيچ مهندسى قادر بر آن نيست و اينها نيست جز بالهام و وحى خداوند قدير عليم حکيم تعالى شأنه عمّا يقول الظالمون علوّا کبيرا و در بعضى از روايات نحل بائمه هدى و جبال بعرب و شجر بعجم و ممّا يعرشون باولاد و عبيد و ثمرات و شراب مختلف الوانه بعلم و فنون مختلفه آن و ناس بشيعيان تأويل شده و فرموده‌اند اگر شفاء در عسل بود هر کس هر مرضى داشت ميخورد شفاء پيدا ميکرد شفاء در علم قرآن است و بس که خدا فرموده و ننزّل من القرآن ما هو شفاء و رحمة و اهل آن ائمه هدى هستند که خداوند در شأن ايشان فرموده ثمّ اورثنا الکتاب الذين اصطفينا من عبادنا و اللّه اعلم و خداوند خلق فرمود انسانرا و براى ايشان عمرى مقدّر فرمود که چون تمام شود ميميراند آنها را و قبض ميفرمايد روحشان را و عمر بعضى را بقدرى طولانى فرموده که بر ميگردند بحاليکه پست‌ترين اوقات عمر است و آن حال نادانى و بى‌خردى و ضعف قواء جسمانى است در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که آن سنّ هفتاد و پنج سالگى است و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که او از پدر بزرگوار خود نقل فرموده که ارذل العمر وقتى است که بنده خدا برسد بسنّ صد سال و در خصال اين معنى را نقل نموده و فرموده روايت شده است که ارذل العمر وقتى است که عقل مرد مانند عقل پسر هفت ساله شود و در کافى در ضمن حديث بيان ارواح فرموده ارذل العمر وقتى است که مرد وقت نماز را نشناسد و متمکّن از تهجّد در شب نشود و قادر بر حضور در جماعت نباشد که روح ايمان او ناقص ميشود ولى از دين خدا خارج نميگردد و ضرر بحال او ندارد و بنظر حقير اختلاف اخبار محمول بر اختلاف اصناف است و اين براى آنستکه بحال طفوليّت بر گردد و معلومات خود را فراموش کند تا معلوم شود که آن کسى که باو علم و قدرت داد قادر است از او بگيرد و علم و قدرت بى‌زوال مخصوص بعليم و قدير لا يزال است تعالى شأنه و تقدّست آياته.
جلد 3 صفحه 300