تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ وَ لا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْکِيدِها وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْکُمْ کَفِيلاً إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ (91) وَ لا تَکُونُوا کَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْکاثاً تَتَّخِذُونَ أَيْمانَکُمْ دَخَلاً بَيْنَکُمْ أَنْ تَکُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ إِنَّما يَبْلُوکُمُ اللَّهُ بِهِ وَ لَيُبَيِّنَنَّ لَکُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ ما کُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (92) وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لکِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (93) وَ لا تَتَّخِذُوا أَيْمانَکُمْ دَخَلاً بَيْنَکُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها وَ تَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَ لَکُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (94)
ترجمه
و وفا کنيد بعهد خدا چون عهد کرديد و مشکنيد سوگندها را بعد از استوار کردن آنها و بتحقيق قرار داديد شما خدا را بر خودتان گواه همانا خدا ميداند آنچه را بجا مى‌آوريد
و مباشيد مانند آن زنى که باز کرد رشته‌اش را بعد از استحکام که تارهاى تاب باز شده باشند ميگيريد سوگند هاتان را بخيانت و مکر ميانتان براى آنکه ميباشند جماعتى، ايشان افزونتر از جماعتى جز اين نيست که مى‌آزمايد شما را خدا بآن و هر آينه بيان ميکند البتّه براى شما روز قيامت آنچه را بوديد که در آن اختلاف مينموديد
و اگر ميخواست خدا هر آينه قرار ميداد شما را جماعتى يگانه ولى گمراه ميکند هر کس را ميخواهد و هدايت ميکند هر کس را ميخواهد و هر آينه پرسيده ميشويد البتّه از آنچه بوديد که ميکرديد
و مگيريد سوگندهاتان را بخيانت و مکر ميانتان تا بلغزد قدمى بعد از ثباتش و بچشيد بدى را براى آنکه باز داشتيد از راه خدا و از براى شما عذابى است بزرگ.
تفسير
- بعضى گفته‌اند نازل شده است در باره کسانيکه عهد نموده بودند با پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در مکّه بر ايمان و اطاعت و براى کثرت و قوّت قريش و قلّت و ضعف مسلمانان مضطرب و پريشان شدند و خداوند آنها را باين آيات امر بوفاء عهد و نهى از نقض آن فرمود و ثابت قدم شدند و بعضى بعموم لفظ اکتفاء نموده گفته‌اند مراد وفاء بهر عهد و پيمان و ترک نقض کليّه ايمان است که بنام خدا منعقد و موثّق ميشود و مؤکّد و واجب العمل ميگردد با وجود شرائطى که براى آن دو در کتب فقهيّه ذکر شده است از قبيل صيغه و تأکيد بلفظ جلاله و عدم مرجوحيّت متعلّق و غيرها و از براى مخالفت هر يک از عهد و قسم کفّاره‌اى است که در محلّ خود ذکر فرموده‌اند و در کافى و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام روايت نموده که چون امر ولايت على بن أبي طالب عليه السّلام نازل شد و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم امر فرمود مسلمانان را که باو سلام کنند بلقب امير المؤمنين و بود از جمله تأکيدات خداوند در آنروز بر مردم آنکه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آن دو نفر فرمود بايستيد و سلام کنيد بر على عليه السّلام بأمارت
جلد 3 صفحه 312
اهل ايمان و آن دو نفر گفتند آيا اين حکم از خدا است يا از پيغمبر او آنحضرت فرمود از خدا و پيغمبرش پس نازل شد و لا تنقضوا الايمان بعد توکيدها تا آخر آيه و مراد از انّ اللّه يعلم ما تفعلون فرمايش پيغمبر بآن دو و قول آن دو است که آيا اين امر از خدا است يا از پيغمبر او و عيّاشى ره نيز قريب به اين معنى را نقل نموده و مراد از آن دو نفر معلوم است که اوّلى و دوّمى است و ظاهرا مراد از فرمايش پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و قول آن دو الزام آنحضرت بوفاء و اصرار آن دو در تخلّف است و باعتبار کشف سؤال آن دو از عمل خارجى و اراده غصب حقّ امير المؤمنين عليه السّلام بتفعلون تعبير شده است که دلالت بر بروز فعل دارد نه قول و شامل ميشود هر نقض و حنث و تخلّف از عهد و قسم را اگر چه فردا کمل مذکور در روايت و مورد نزول آيه است و خداوند نهى فرموده مسلمانان را از آنکه در نقض عهد و قسم مانند زنى باشند که بنقل قمّى ره از امام باقر عليه السّلام ريطه نام داشته از بنى تميم و احمق بوده موى را پى در پى مى‌بافته و باز ميکرده و باز مى‌بافته و خداوند بکار او مثل زده بعد از امر بوفاء و نهى از نقض عهد و انکاث جمع نکث بکسر بمعناى باز شده است و ملامت فرموده خداوند کسانيرا که بغرض فاسد از قبيل مکر و خدعه و خيانت و غش در معامله قسم دروغ ميخورند تا مردم را فريب دهند چون دخل داخل نمودن چيزى است در باطن چيزى بر خلاف ظاهر آن گويا حنث در چنين قسمى مضمر شده با آنکه ظاهر آن وفاء است و معمول بوده که عهد مى‌بستند و بر طبق آن قسم ميخوردند براى مزيد اطمينان طرف و بعد نقض مينمودند و نبايد نقض عهد و حنث قسم نمود براى آنکه خداوند مقدّر فرموده جمعى بر حسب عدد و ثروت فزونى داشته باشند بر جمعى مانند فزونى مشرکين قريش بر مؤمنين صدر اسلام بلکه بايد توکّل بر خدا کرد و وفاء بعهد و قسم نمود چنانچه بدوا ذکر شد با آنکه اين فزونى امتحان الهى است از معاهدين که آيا با کمى عدّه و عدّه سکون و آرامش و بردبارى و وفادارى خود را از دست نميدهند يا آنکه بواسطه ضعف ايمان و توکّل بخدا مرعوب ميشوند و خلف عهد و نقض قسم مينمايند و بنابراين ضمير در به راجع بفزونى مستفاد از اربى است و بعضى راجع بامر دانسته‌اند و خداوند آنها را بپاداش اعمالشان در روز قيامت ميرساند و واضح ميفرمايد براى
جلد 3 صفحه 313
آنها در آنروز حقّ را از باطل و ثمره وفاى بعهد را از نتيجه تخلّف از آن و مقصود از امتحان خدا مکرّر ذکر شده است که اتمام حجّت و وضوح امر و ثبوت استحقاق بر خلق است و اگر بخواهد خداوند تمام مردم را ميتواند مسلمان و داراى يک دين قرار دهد ولى مصلحت در آنستکه بندگان باختيار خودشان داراى دين حقّ و عمل صالح شوند لذا کسانى را که قابليّت هدايت و توفيق ندارند بحال خودشان واگذار ميفرمايد با آنکه عقل و اختيار بآنها عطاء فرموده و گمراه ميشوند و کسانيرا که قابليّت دارند توفيق ميدهد و هدايت ميفرمايد و روز قيامت از هر دو دسته پرسش ميشود از اعمال بد و خوب آنها و بر طبق آن بپاداش ميرسند و خداوند پس از نهى ضمنى از خيانت و مکر در قسم بتقريب مذکور ثانيا براى مبالغه و تأکيد همان معنى را صريحا گوشزد و نتيجه آنرا بيان فرموده که اگر يکنفر فرضا در دين اسلام متزلزل شود از کسانيکه ثابت قدم شدند بعهد و قسم چه رسد بهمه کافى است براى چشيدن جزاى بد دنيوى بسبب بازماندن خود و باز داشتن خلق را از دين حق و راه خدا و استحقاق عذاب عظيم آخرت چون اين سنّت سيّئه‌اى است که از آنها يادگار خواهد ماند و گناه هر کس باين طريقه عمل نمايد بعهده آنها خواهد بود تا روز قيامت و تأکيدات صريحه و ضمنيّه اين آيه در نقض عهد و قسم از جهات متعدّده بر ارباب ذوق پوشيده نخواهد ماند و در مجمع و جوامع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که اين آيات در باره ولايت على عليه السّلام و بيعت با او در وقتى که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود سلام کنيد بر على عليه السّلام بأمارت اهل ايمان نازل شده است و نيز از آنحضرت نقل شده که مراد از آنزن که نقض نمود غزل خود را عايشه است که نکث نمود ايمان خود را و چنانچه سابقا اشاره شد ظاهرا مراد بيان مصاديق کامله است ..