تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَکُوا شُرَکاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَکاؤُنَا الَّذِينَ کُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِکَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّکُمْ لَکاذِبُونَ (86) وَ أَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا يَفْتَرُونَ (87) الَّذِينَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما کانُوا يُفْسِدُونَ (88) وَ يَوْمَ نَبْعَثُ فِي کُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ جِئْنا بِکَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ وَ نَزَّلْنا عَلَيْکَ الْکِتابَ تِبْياناً لِکُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً وَ بُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (89) إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَ يَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْيِ يَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ (90)
ترجمه
و چون به بينند آنانکه شرک آوردند انبازانشان را گويند پروردگار ما اينها انبازان مايند که بوديم ميخوانديمشان غير از تو پس توجّه دهند آنها بسويشان گفتار را که شما هر آينه دروغگويانيد
و اعلام نمايند بسوى خدا در آنروز تسليم را و نابود شود از آنها آنچه بودند که افتراء ميزدند
آنانکه کافر شدند و باز داشتند از راه خدا بيفزائيم آنها را عذابى بالاى عذاب براى آنچه بودند که افساد مينمودند
و روز که بر مى‌انگيزيم در هر امّتى گواهى را بر آنها از خودشان و بياوريم تو را گواه بر آنها و نازل نموديم بر تو کتاب را که بيانى روشن است براى هر چيزى و هدايت و رحمت و بشارت است براى مسلمانان
همانا خدا امر ميکند بعدالت و نيکوکارى و بعطا نمودن بخويشاوندان و نهى ميکند از کار زشت و ناپسند و ستمکارى پند ميدهد شما را باشد که شما پند گيريد.
تفسير
- وقتى که قيامت کبرى بر پا شود و اهل شرک در پيشگاه الهى حاضر گردند مشاهده نمايند معبودهاى باطل خودشان را که شريک قرار داده بودند آنها را با خدا در عبادت و اطاعت از اصناف بتها و شياطين و باين مناسبت اضافه شرکاء بآنها شده يا بمناسبت آنکه اهل شرک معبودهاى باطل خودشان را شريک قرار ميدادند در زرع و انعام خودشان و در هر حال شرکاء اختراعى و جعلى آنها بودند در اينموقع براى تعجّب از حال آنها يا بتصور آنکه شمّه‌اى از تقصير خودشان را مستند بآنها نمايند ميگويند پروردگارا اينها شرکاء ما بودند که ما بادّعاء آنها مغرور شديم و عبادت و اطاعت آنها را کرديم لذا خداوند بآنها قدرت گفتار و اذن در جواب ميدهد و ميگويند اينها دروغ گويند ما آنها را دعوت بعبادت خودمان نکرديم اينها بهواى نفس خودشان عبادت ما را ميکردند و در واقع مطيع شهوات خود بودند و اهل شرک از در تسليم و انقياد وارد ميشوند و در آنروز بسوى خدا طرح صلح و سازش ميکنند با آنکه ديگر جاى آشتى را باقى نگذارده‌اند و در دنيا هر چه خواسته‌اند کرده‌اند و گم گشته و نابود و ضايع و باطل ميشود و از دست آنها ميرود هر دروغ و افترائى که بخدا زده‌اند از اين
جلد 3 صفحه 309
قبيل که بتها شريک خدايند و شفيع بندگان و ناصر و معين آنها و خداوند اين مقام را بآنها عنايت فرموده و خداوند کسانيرا که علاوه بر کفر و عصيان مانع از هدايت و ارشاد عوام شده‌اند دو عذاب ميفرمايد يکى عذاب بر اصل کفر و ديگر عذاب بر منع اسلام که عذاب دوّم فوق عذاب اوّل است بر حسب کيفيّت و کميّت براى فساد و افساد آنها و قمّى ره فرموده براى آنکه بعد از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم کافر شدند و منع نمودند مردم را از متابعت امير المؤمنين عليه السّلام و بعضى عذاب فوق را بمارها و افعى‌ها و عقربهاى مانند فيل و شتر و قاطر تفسير نموده‌اند و در آنروز خداوند مبعوث ميفرمايد از هر امّت و جماعت و فرقه‌اى گواهى را بر آنها از بشر که همجنس خودشان باشد و ظاهرا پيغمبران و اوصياء ايشانند در هر زمان تا گواهى دهند بر اعمال آنها براى اتمام حجّت و مزيد عزّت اهل ايمان و خفّت اهل طغيان و شاهد کلّ فى الکلّ على الکلّ پيغمبر خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است و قمّى ره فرموده پيغمبر خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم شهادت ميدهد بر ائمه عليهم السلام و ايشان شهادت ميدهند بر مردم و شمه‌اى از اين بيان در سوره بقره و نساء گذشت و خداوند نازل فرموده است قرآن را بر پيغمبر اکرم براى بيان هر حکمى که محتاج باشند بندگان بآن در اصلاح امور دنيا و آخرتشان از معارف و احکام و اخلاق و آداب و رسوم مستقلا و بتوسط پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و امام عليه السّلام در هر زمان و براى هدايت و رحمت بر بندگان و بشارت اهل اسلام بنعيم بى‌پايان عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که و اللّه ما ميدانيم آنچه در آسمانها و آنچه در زمين و آنچه در بهشت و آنچه در جهنّم است و آنچه در ما بين آنها است و همه در قرآن است و اين آيه را تلاوت فرمود و در کافى و غيره ضمن چند روايت از آنحضرت باين معنى تصريح شده و در يک روايت اثبات اختصاص آن بقرآن و نفى از تورية و انجيل شده است و در مجمع فرموده اين آيه دلالت دارد بر آنکه در هر عصر و زمانى بايد در ميان مردم کسى باشد که قول آن حجّت باشد بر خلق نزد خداوند و بيشتر اهل علم موافقند با ما در اين اصل نهايت آنکه اختلاف ما با اهل خلاف در تعيين حجّت است حقير عرض ميکنم که فخر رازى هم باين بيان استدلال بر حجّيت اجماع نموده ولى چون ديده بصيرت نداشته
جلد 3 صفحه 310
حجّت را نشناخته (اللهم عرّفنى حجّتک فأنّک ان لم تعرّفنى حجّتک ضللت عن دينى) آيا حجّتى غير از معصوم تصوّر ميشود و آيا معصومى غير از امام زمان کسى يافته يا مدّعى شده است الحمد للّه على وضوح الحجّه و الحجّة عليها و همانا خداوند امر ميکند بعدل که ظاهرا ميانه روى در کليه امور و اخلاق و اجتناب از افراط و تفريط است و معامله و معاشرت با مردم بانصاف و مروّت و آنکه آنچه براى خود مى‌پسندد براى برادران و خواهران دينى خود بپسندد و بخواهد و رعايت حقوق ايشانرا بنمايد و نيز امر ميفرمايد باحسان که ظاهرا شامل است نيکى بخود و خلق را از فعل واجبات و ترک محرّمات و تکميل درجات و اعانت بفقراء و ضعفاء و دستگيرى از آنها ببذل علم و مال و ارائه صلاح و فساد و آنچه موجب اصلاح امور دنيا و آخرت ايشان باشد خصوصا اقارب و ارحام که صله آنها واجب و براى اهتمام مخصوص بذکر در کلام الهى شده‌اند و نهى ميفرمايد از فحشاء که ظاهرا کار زشت و قبيحى است که زشتى و قبح آن واضح و آشکار باشد مانند زنا و شرب خمر و دزدى و از منکر که ظاهرا کار ناپسند و ناشايسته در نظر عقلاء و دانشمندان است و در صافى فحشاء را بتجاوز از حدود الهى و منکر را بآنچه ناپسند باشد بعقول تفسير نموده و فروق ديگرى هم براى تفاوت معناى فحشاء و منکر ذکر شده است و ظاهرا اين دو لفظ قريب المعنى و بجاى يکديگر استعمال ميشود نهايت آنکه فحشاء قبحش ظاهرتر است و نيز نهى فرمود از بغى که ظلم و تطاول بر مردم بغير حقّ باشد در معانى و عيّاشى ره از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که عدل انصاف و احسان تفضّل است و قمّى ره فرموده عدل شهادتين و احسان امير المؤمنين عليه السّلام و فحشاء و منکر و بغى آن سه نفرند و باين معانى اخبار ديگرى هم نقل شده است که معلوم است مراد بيان فردا کمل است چنانچه ذى القربى هم در بعضى روايات بائمه اطهار تفسير شده است و در بيان مقام جامعيّت اين آيه گفته‌اند اگر در قرآن نبود جز اين يک آيه صادق بود که در آن تبيان هر شي‌ء است و اين معنى بر دانشمندان از تامّل در عموم معانى الفاظ شش گانه آن ظاهر خواهد شد و بموعظه الهيّه اتّعاظ و تذکّر حاصل خواهد گرديد.
جلد 3 صفحه 311