تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَ يَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْيِ يَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ (90)
بعد از آن براى تنبّه جامعيت قرآن، شاهدى بيان مى‌فرمايد:
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ: بدرستى که خداوند سبحان امر مى‌فرمايد به انصاف و اعتدالى که در آن ميل و انحرافى نباشد، و اين در اعتقاديات و عباديات و اخلاقيات سارى است. وَ الْإِحْسانِ: و امر فرمايد به نيکوئى نمودن به مردم، اين کلمه جامع است تمام خيرات، و اغلب استعمال شود در تبرع به دادن مال و بذل سعى جميل. ابن عباس گفته: مراد عدل توحيد و مراد به احسان اداى واجبات است. نزد بعضى عدل در افعال و احسان در اقوال، پس بجا نياورد مگر آنچه عدل است و نگويد مگر آنچه حسن است.
تفسير برهان «1»- حضرت امير المؤمنين عليه السّلام گذشت بر اصحاب و حال آنکه مذاکره مى‌کردند در مروّت. فرمود: کجا هستيد، آيا فراموش نموديد کتاب خدا را، عرض کردند: در چه موضع؟ فرمود: فرمايش (إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ) پس عدل، انصاف و احسان تفضل باشد.
وَ إِيتاءِ ذِي الْقُرْبى: و ديگر امر فرمايد به عطا دادن خويشان نزديک و رسانيدن به آنها آنچه محتاجند. تخصيص بعد از تعميم به جهت مبالغه است.
«1» تفسير برهان جلد 2، صفحه 381.
جلد 7 - صفحه 268
در منهج «1»- از حضرت باقر عليه السّلام مروى است که مراد قرابت رسول است که حق تعالى در کريمه (فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى) براى ايشان خمس واجب ساخته بر بندگان.
وَ يَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ: و نهى مى‌فرمايد از عمل زشت که افراط و اصرار است در متابعت قواى شهوانى مانند زنا و لواط که اقبح احوال انسانى است.
وَ الْمُنْکَرِ: و نهى فرمايد شما را از فعلى که انکار آن نمايند بر مباشر آن در اجراى قوه غضبيه در غير محل آن، مانند قتل نفس و غصب اموال. وَ الْبَغْيِ: و از ستمکارى، يعنى صفت شيطنت که مقتضاى قوّه واهمه است، مانند استعلا و استيلاى بر مردمان به تکبر و تبختر بر ايشان. ابن عباس «2» گفته مراد فحشا زنا و به منکر آنچه در شريعت اسلام جايز نباشد، و مراد بغى کبر و ظلم.
نکته: در مجمع «3» فرمايد: ميان اوصاف ثلاثه در نهى با آنکه هر يک فاحش و منکر و ظلم است به جهت تفصيل منهى عنه باشد، زيرا فحشاء گاهى انسان در نفس خود مى‌کند از فعل قبيح و اظهار آن نمى‌کند، و منکر هر چيزى است که ظاهر سازد بر مردمان، و انکار آن نمايند، و بغى ظلم بر غير است بر وجه تطاول و سرکشى.
يَعِظُکُمْ: پند مى‌دهد شما را خداى تعالى به امر و نهى و تميز ميان خير و شر. لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ: براى اين که متذکر شويد و پند بگيريد و بر مأمورات اقدام کنيد و از منهيات اجتناب نمائيد تا سعادت دنيا و آخرت را دريابيد و رستگار شويد.
تحقيق: شخص عاقل منصف که به ديده بصيرت نظر نمايد، هرآينه جامعيت قرآن شريف را مجملا از اين آيه شريفه دريابد که سعادت کليه بشر و نظام اتم
«1» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 380.
«2» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 380.
«3» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 380.
جلد 7 - صفحه 269
را در شش کلمه بيان فرموده به دو قسمت:
اول- آنچه خير و موجب صلاح دينى و دنيوى و مادى و معنوى و روحى و جسدى و مکارم اخلاق بشرى است، در تحت سه کلمه امر به عدل و احسان و ايتاء ذى القربى مندرج ساخته که قلم از شرح آن عاجز باشد.
قسمت دوم- آنچه فساد دينى و دنيائى و روحى و جسدى و مساوى اخلاق است در سه کلمه نهى از فحشاء و منکر و بغى مطوى فرموده، که تفکر و تأمل در آن عقول را متحير گرداند؛ و لذا معاندين و منکرين هم تصديق آن را نمودند و جميع خطبا روز جمعه در آخر خطبه مى‌خواندند.
عثمان مطعون گويد «1»: در بدايت امر اسلام نياوردم مگر بواسطه آن که شرم داشتم از مبالغه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و ايمان در قلب من راسخ نبود تا روزى خدمت پيغمبر مکالمه مى‌نمودم، ناگاه آثار وحى بر آن حضرت ظاهر، بعد متوجه من شدند، سبب را پرسيدم، فرمود: جبرئيل نازل و اين آيه را تلاوت فرمود، هر شبهه‌اى داشتم زايل، دين اسلام را تصديق کردم. چون بيرون آمدم، بر وليد بن مغيره آيه را خواندم، گفت: دو مرتبه بخوان، بعد گفت: (انّ له و اللّه لحلاوة و انّ اعلاه لمثمر و ان اسفله لمغدق و ما هو بقول البشر) و سبب اسلام اکثم بن صيفى که از اکابر عرب و حکماى آنها بوده، همين آيه را نوشته‌اند.