سوره نحل(النحل)، آیه ۹۰ · جزء ۱۴ · صفحه ۲۷۷
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَىٰ وَيَنْهَىٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان فرمان میدهد؛ و از فحشا و منکر و ستم، نهی میکند؛ خداوند به شما اندرز میدهد، شاید متذکّر شوید!
معنی کلمات و عبارات
«إیتَآءِ»: عطاء کردن. پرداختن. «ذِی الْقُرْبَی»: خویشاوندان. نزدیکان. «الْفَحْشَآءِ»: گناهان بسیار ناشایست و نابایست. از قبیل: زنا و شرک. «الْمُنکَرِ»: زشت و پلشت. کارهای نامعقولی که با فطرت سلیم سازگار نیست. عطف عامّ بر خاصّ است. «الْبَغْیِ»: تجاوز به حقوق دیگران. ستمگری.
نزول
سال ۱۴ بعثت(دوره مدنی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۹ رویداد)
- جنگ احدمرتبط با نزول
۳ هجرت · احد، نزدیک مدینه - غزوه ابواء یا ودان
14 بعثت · ودان / ابواء - غزوه عشیره
14 بعثت · عشیره - غزوه بواط
14 بعثت · بواط - غزوه سفوان یا بدر اولی
14 بعثت · سفوان / بدر اولی - تشریع اذان
14 بعثت · مدینه - سریه حمزه به سیف البحر
14 بعثت · سیف البحر - سریه سعد به خرار
14 بعثت · خرار - سریه عبیده بن حارث به رابغ
14 بعثت · رابغ
نکات آیه
۱- خداوند به رعایت عدل، احسان و بخشش به خویشاوندان، فرمان مى دهد. «إن الله یأمر بالعدل و الإحسن و إیتاىءِ ذى القربى»
۲- عدل، احسان و صله رحم، از مهم ترین دستورات هدایتى قرآن است. «و نزّلنا علیک الکتب ... إن الله یأمر بالعدل و الإحسن و إیتاىءِ ذى القربى»
خداوند، پس از معرفى قرآن به مسأله عدل، احسان و بخشش به خویشاوندان پرداخته است. ارتباط این دو موضوع، مى تواند گویاى برداشت فوق باشد.
۳- بخشش به خویشاوندان، داراى اهمیتى ویژه در میان سایر نیکیها «إن الله یأمر بالعدل و الإحسن و إیتاىءِ ذى القربى»
برداشت فوق، به خاطر این است که بخشش به خویشاوندان قطعاً از مصادیق «احسان» است و اینکه دوباره به صورت مجزا ذکر شده، مشعر به اهمیت آن است.
۴- پیوند خویشاوندى، امرى مسؤولیت آور و منشأ پیدایش حقوق ویژه است. «إن الله یأمر ... و إیتاىءِ ذى القربى»
۵- سیاست اسلام بر تحکیم پیوند خویشاوندى و رفع مشکلات موجود میان خویشاوندان است. «إن الله یأمر ... و إیتاىءِ ذى القربى»
۶- خداوند، علاوه بر رعایت عدالت، خواهان حاکمیت روح احسان بر روابط اجتماعى انسان است. «إن الله یأمر بالعدل و الإحسن»
۷- رعایت عدالت، بایسته تر و اولى تر از احسان به مردم و بخشش به خویشاوندان است. «إن الله یأمر بالعدل و الإحسن و إیتاىءِ ذى القربى»
از تقدم ذکرى «عدل» بر «احسان» و «بخشش به خویشاوندان» مى توان تقدم رتبى را استفاده کرد; زیرا رعایت عدالت تکلیفى همگانى و بدون اغماض است و بدون رعایت آن، احسان و بخشش بى ارزش خواهد بود.
۸- خداوند از ارتکاب فحشا و اعمال ناپسند و ستم و سرکشى نهى کرده است. «و ینهى عن الفحشاء و المنکر و البغى»
۹- نهى از ارتکاب فحشا و زشتى و ستم، از مهم ترین تحذیرهاى قرآن و نواهى خداوند است. «و نزّلنا علیک الکتب ... إن الله ... ینهى عن الفحشاء و المنکر و البغى»
۱۰- اهتمام اسلام به سالم سازى روابط اجتماعى انسانها و تحکیم بخشیدن به آن و پاک سازى جامعه از فحشا، بزهکارى، ستم و سرکشى «إن الله یأمر بالعدل و الإحسن و ... و ینهى عن الفحشاء و المنکر و البغى»
۱۱- رعایت نکردن عدالت در جامعه، خوددارى از احسان و قطع رابطه با خویشاوندان، زمینه ساز رواج فحشا، بزهکارى، ستم و سرکشى در جامعه است.* «إن الله یأمر بالعدل و الإحسن و إیتاىءِ ذى القربى و ینهى عن الفحشاء و المنکر و البغى»
برداشت فوق، از مقابله عدل و احسان و انفاق به خویشان با فحشا و منکر و تجاوز استفاده می شود; یعنى، اگر عدل و ... در جامعه باشد، زمینه رواج فحشا و ... از بین مى رود.
۱۲- ستم و تعدى به حقوق دیگران، داراى قبحى فزون تر در مقایسه با سایر زشتیها «و ینهى عن الفحشاء و المنکر و البغى»
برداشت فوق، با توجه به این نکته است که «بغى» - که خود از منکرات است - اختصاص به ذکر یافته است.
۱۳- قرآن، عهده دار بیان همه ارزشها و ضد ارزشهاست. «تبینًا لکلّ شىء ... إن الله یأمر بالعدل ... و ینهى عن الفحشاء و المنکر و البغى»
فرمان به رعایت عدالت و ... تحذیر از فحشا و ... پس از توصیف قرآن به «تبیاناً لکل شىء» مى تواند بیانگر مطلب فوق باشد; یعنى، قرآن بیانگر تمامى حقایق مربوط به ارزشها و ضد ارزشهاست.
۱۴- مردم، در قبال مسائل جامعه خویش چون: بى عدالتى، فحشا، بزهکارى، ستم، فقر و نیازمندیهاى اقتصادى مردم، مسؤولند. «إن الله یأمر بالعدل و الإحسن و إیتاىءِ ذى القربى و ینهى عن الفحشاء و المنکر و البغى یعظکم»
۱۵- امر و نهى خداوند، در جهت موعظه آدمیان است. «إن الله یأمر ... و ینهى ... یعظکم»
۱۶- رعایت عدالت، احسان، اداى حق خویشاوندان و دورى از فحشا، اعمال زشت و ستم، از موعظه هاى خداوند به انسان است. «إن الله یأمر بالعدل ... و ینهى عن الفحشاء ... یعظکم»
۱۷- موعظه هاى خداوند، به منظور بیدار ساختن عقل و فطرت انسانهاست. «إن الله یأمر بالعدل ... و ینهى عن الفحشاء ... یعظکم لعلّکم تذکّرون»
«تذکّر» (از ماده تذکّرون) به معناى یادآورى چیزى است که فراموش شده باشد. بنابراین تذکر به مواعظ الهى، حاکى است که این موعظه ها از امورى است که بشر بدون تعلیم وحى به آن رسیده است و در واقع امرى است فطرى و عقلانى; ولى انسانها آنها را به فراموشى سپرده اند که توسط وحى به آنان یادآورى مى شود.
۱۸- عدل و احسان و بخشش به خویشاوندان، از تمایلات فطرى انسان «یأمر بالعدل و الإحسن و إیتاىءِ ذى القربى ... لعلّکم تذکّرون»
برداشت فوق بر این اساس است که خداوند امر به عدل و ... را مواعظى در جهت تذکر آدمیان مى شمارد و در واژه «تذکّر» این معنا نهفته است که: اصل گرایش به ارزشهاى مذکور، در نهاد همگان موجود است و در صورت غفلت نیازمند یادآورى مى باشد.
۱۹- بیزارى از فحشا، زشتى و ستم، نهفته در نهاد آدمیان «و ینهى عن ... لعلّکم تذکّرون»
«تذکّر» یاد آوردن چیزى است که قبلاً انسان به نوعى از آن آگاه بوده و یا بدان تمایل داشته است.
۲۰- انسان، در معرض غفلت و روى گردانى از تمایلات فطرى و دریافتهاى عقلى خویش و نیازمند به تذکر و بیدار باش «إن الله یأمر ... و ینهى ... یعظکم لعلّکم تذکّرون»
۲۱- موعظه، از روشهاى تربیتى و هدایتى قرآن براى بیدارى و هوشیارى مردمان است. «یعظکم لعلّکم تذکّرون»
تفسیر (۱۱)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۷۸–۱۰۵ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۹۰–۱۰۵ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۹۰–۱۰۵ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۹۰–۱۱۱ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۹۰ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۹۰ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۹۰ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۹۰ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۹۰ - تفسیر روان جاوید
آیات ۸۶–۹۰ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۹۰
روایات و احادیث
۲۲- «قال على(ع) فى قوله تعالى: «إن الله یأمر بالعدل و الإحسان» العدل: الإنصاف و الإحسان: التفضل; [منبع: نهج البلاغه صبحى صالح، کلمات قصار، کلمه ۲۳۱; بحارالأنوار، ج ۷۲، ص ۲۹، ح ۲۱.] از حضرت على(ع) روایت شده است که درباره سخن خدا «إن الله یأمر بالعدل و الإحسان» فرمود: عدل به معناى انصاف و احسان به معناى تفضل است».
موضوعات
دستهبندی موضوعی
احسان در روابط اجتماعیاعراض از فطرتاهمیت اجتناب از عمل ناپسنداهمیت رعایت حقوق خویشاوندیاهمیت رفع مشکلات اجتماعیاهمیت رفع مشکلات خانوادگیاهمیت سلامت روابط اجتماعیاهمیت موعظه انسان هااهمیت هوشیاری مردمتنفر از ظلمتنفر از عمل ناپسندتنفر از فحشازمینه های حقوق خویشاوندیعدالت در روابط اجتماعیعدالتخواهی انسانفلسفه مواعظ خدامسؤولیت اجتماعی انسانمفهوم عدالتناپسندی تجاوزنهی از تجاوزنهی از ظلمهبه به خویشاونداننقش موعظهآثار ترک احسانمفهوم احساناهمیت جامعهآثار قطع رحماهمیت اجتناب از فحشااهمیت تنبه فطرتتبیین ارزشهافلسفه نواهی خدااهمیت صله رحمنهی از فحشانهی از عمل ناپسنداهمیت هبهاحسان به خویشاوندانناپسندی ظلممواعظ خدااهمیت روابط خویشاوندیاجتناب از تجاوزاجتناب از ظلماهمیت اجتناب از ظلماجتناب از فحشازمینه فحشافلسفه اوامر خدازمینه مسؤولیتغفلت انسانمهمترین تعالیم قرآنتعالیم اسلامزمینه تجاوززمینه ظلمآثار خویشاوندیاهمیت احساننیاز به تذکرانذارهای قرآناجتناب از گناهاهمیت عدالتفطریات انساننواهی خدانیازهای معنوی انسانهدایتگری قرآنروش تربیتروش هدایتنقش قرآنتوصیه های خدااوامر خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۵۷)
- ممنوعیّت رابطه جنسی نامشروع+۲ آیه
- احسان به خویشاوندان، از سفارشهای خداوند به مردم+۲ آیه
- تشویق خداوند به احسان+۱ آیه
- انفاق و بخشش به خویشاوندان از موارد احسان و دارای اهمّیّتی ویژه میان نیکیها
- موعظه، از روشهای تربیتی قران+۳ آیه
- فحشا بودن، از ملاکهای حکم خداوند، در حرمت برخی امور+۳ آیه
- استحباب احسان و نیکی به دیگران
- لزوم انفاق به خویشاوندان نیازمند+۳ آیه
- لزوم پرداخت خمس به خویشاوندان پیامبر+۲ آیه
- لزوم ادای حقوق خویشاوندان+۲ آیه
- وجوب رعایت عدالت، در امور+۴ آیه
- حرمت هرگونه فحشا+۳ آیه
- حرمت ارتکاب منکرات+۵ آیه
- موعظه، کاری مطلوب و پسندیده+۳ آیه
- پذیرش موعظه، امری مطلوب و پسندیده
- وجوب نهی از منکر+۹ آیه
- مواعظ خداوند، مایه تذکّر و تنبّه+۱ آیه
- فرمان خدا به احسان و نیکی، از مواعظ او
- لزوم انفاق به خویشاوندان، از پندهای خدا
- نهی از تجاوز و ستم به دیگران، از پندهای خدا
- نهی از فحشا، از مواعظ خدا
- نهی از منکرات، از اندرزهای خدا
- امر خدا به عدالت، از پندها و اندرزهای الهی
- پیوند خویشاوندی، مسیولیّت اور و موجب پیدایش حقوق ویژه+۵ آیه
- رعایت حقوق خویشاوندی، از مواعظ الهی، جهت پندپذیری
- رعایت حقوق خویشاوندی، مورد فرمان خداوند+۲ آیه
- احسان، از جمله حقوق خویشاوندی+۳ آیه
- احسان به خویشاوندان، از اوامر خداوند به انسانها+۲ آیه
- دعوت خداوند از انسانها، برای عبرت اموزی
- اوامر (عدالت، احسان، اعطای حقوق خویشاوندان) و نواهی (فحشا و منکر و بغی) خداوند، باعث عبرت ادمیان
- انسان، مکلّف به رعایت عدالت+۴ آیه
- رعایت عدالت، اولی و بایسته تر از احسان به مردم و بخشش به خویشاوندان
- رعایت عدالت، از موعظه های خداوند به انسان+۲ آیه
- دعوت مردم به رعایت عدالت، از سوی خداوند+۶ آیه
- امر به عدالت، مقتضای الوهیّت خداوند+۱ آیه
- خدا خواستار رعایت عدالت در میان بشر+۶ آیه
- عدل و احسان از تمایلات فطری انسان
- موعظه، راهی برای احیا و بیداری عقل و فطرت بشری
- عقل انسان، قادر بر تشخیص زشتی و قبح برخی امور+۴ آیه
- گناه بودن فحشا و کارهای زشت+۴ آیه
- موعظه و پندپذیری، مایه دوری ادمی از گناه و منکرات
- خداوند، نهی کننده مردم از گناه و منکرات
- پرداخت و رعایت حقوق خویشاوندان، مورد توصیه خداوند در معاشرت با انان+۴ آیه
- موعظه، از روشهای تربیتی و هدایتی قران، برای بیداری و هوشیاری مردم
- موعظه، از روشهای تربیتی قران+۳ آیه
- احسان و نیکی به بندگان خدا، از موعظههای الهی
- پرداخت حقوق خویشاوندان، از موعظههای خداوند
- انفاق به خویشاوندان، از مواعظ خداوند
- اوامر و نواهی خداوند، در جهت موعظه ادمیان
- دوری از ظلم و ستم، موعظه خداوند به بندگان
- موعظه خداوند به انسانها نسبت به دوری از فحشا
- ترک منکرات و دوری از انها، از مواعظ خداوند
- رعایت عدالت و مساوات در داوری، از موعظههای خداوند بر مسلمانان+۱ آیه
- خداوند، موعظه کننده انسانها+۲ آیه
- وجوب نهی از منکر+۸ آیه
- وجوب پرداخت خمس به خویشاوندان پیامبر+۲ آیه
- وجوب نهی از منکر+۹ آیه