تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (125)
«1» منهج الصادقين جلد 5، صفحه 236.
جلد 7 - صفحه 309
بعد از آن پيغمبر خود را به دعوت حق و ارشاد به صواب امر مى‌فرمايد:
ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّکَ: دعوت کن اى پيغمبر خلق را به راه پروردگار خود که اسلام است. بِالْحِکْمَةِ: به مقاله محکمه، يعنى دليلى که حق را ثابت گرداند و شبهه را زائل سازد. وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ: و به پند نيکو که خطابات مقنعه و حکايات نافعه است، اول براى دعوت خواص امت که طالب حقايق‌اند، و دوم براى دعوت عوام ايشان. نزد بعضى مراد حکمت قرآن است به جهت آن که اصل حکمت به معنى منع، و چون قرآن متضمن است امر به نيکوئى و نهى از بدى، لذا تعبير شده به حکمت، و مراد به موعظه حسنه، بازداشتن از قبيح است بر وجه ترغيب در ترک و تزهيد در فعل آن، و موجب شود نرمى دل را به آنچه موجب خشوع باشد. يا مراد حکمت نبوت و موعظه حسنه قرآن.
از اين دو مرتبه که گذشت، جدال است براى دفع معاندان، لذا مى‌فرمايد:
وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ: و مناظره کن و مباحثه نما معاندان را به طريقه‌اى که نيکوترين طرق مجادله است، يعنى برفق و خوشى و مدارا و ترتيب مقدمات ظاهره بر قدر عقول، چنانچه فرمود: انّا معاشر الانبياء لا تتکلم الّا قدر عقولهم. «1» چه اين انفع است در تسکين شعله مخاصمه دشمن. إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ: بدرستى که پروردگار تو او است داناتر، بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ: به کسى که گمراه شد از راه حق که اسلام و ايمان است. وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ: و او است داناتر به راه يافتگان، يعنى اى پيغمبر بر توست همين دعوت و ابلاغ احکام، و امّا حصول هدايت و ضلالت و مجازات بر آن بر تو نيست، بلکه خدا عالم است به اهل هدايت و گمراهى، و او جزا دهنده است هر يک را به استحقاق.
«1» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 393، (نقل به مضمون)
جلد 7 - صفحه 310
تبصره: شخص عاقل منصف که قدرى تأمل و تفکر در اين آيه شريفه نمايد، هرآينه اعجاز کلام ربانى و حقانيت شريعت احمدى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را دريابد که: دستور تبليغ را براى جامعه بشر به چنين طرز خوشى مرتب فرموده که عقول تمام عقلا و حکما را از جامعيت مضامينش متحير ساخته، و پايه دعوت به حق و حقانيت را در تحت سه عنوان مقرر داشته:
1- حجت قطعيه که مفيد عقايد يقينيه است که اشرف درجات و اعلاى مقامات، و ناميده شده به حکمت که منبع آن قرآن مجيد است.
2- امارات ظنّيه و دلايل اقناعيه که موعظه حسنه باشد.
3- جدل، که ملزم گرداند خصم را و آن بر دو قسم است: مجادله بر طريق احسن عبارت است از برهانى که مرکب باشد از مقدمات مسلمه مشهوره نزد خصم. و ديگر، مجادله بر غير احسن، و آن مرکب باشد از مقدمات باطله فاسده؛ و لذا تفسير برهان «1»، در ذيل حديثى حضرت صادق عليه السّلام فرمايد:
چگونه مى‌شود تمام اقسام مجادله حرام باشد و حال آن که خداوند در مقابل معارضه يهود و نصارى با هم که هر يک بهشت را مختص به خود دانند ردع فرمايد آنها را که (قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِينَ)* «2» صدق را منوط به برهان و برهان هم در مجادله باشد. بعد حضرت جدال به غير احسن فرمايد آن که:
جدال کنى با مبطلى، و ايراد کند باطلى را، و نتوانى رد کنى او را به دليل، و لکن انکار کنى حق را که مبطل مستمسک به آن شده از ترس غلبه او بر تو، زيرا نمى‌دانى چگونه تخلص يابى از او، پس اين حرام است بر شيعيان که موجب فتنه شوند بر ضعفاى برادران خود که اندوهگين شوند به سبب ضعف محق در دست باطل خود گرداند. اما جدال به طريقه احسن آن که خدا امر فرموده پيغمبرش را نسبت به منکرين قيامت و حشر و حکايت فرمايد قول او را
«1» تفسير برهان جلد 2، صفحه 388.
«2» بقره آيه 111.
جلد 7 - صفحه 311
(وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَ نَسِيَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ) «1» حق تعالى رد بر او فرمايد (قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ) «2» الى آخره.