تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْيَةً کانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِما کانُوا يَصْنَعُونَ (112)
بعد از آن مثلى را براى شآمت کفران نعم به جهت تنبه بيان مى‌فرمايد:
وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً: و بيان فرمود خداوند مثل قريه را براى کسانى که به محض لطف، ايشان را مستغرق نعم خود گردانيد، آنها کفران نمايند، و در مقابله شکرگزارى و حق‌شناسى، ناسپاسى و حق‌ناشناسى کنند، حق تعالى
«1» منهج الصادقين جلد 5، صفحه 231.
جلد 7 - صفحه 294
نعمت را بدل فرمايد به نقمت، و اين قريه داراى اوصاف متعدده بوده.
اول: کانَتْ آمِنَةً: بود ايمن از تعدى و اهل آن در امان بودند.
صفت دوم: مُطْمَئِنَّةً: آرميده و آسوده که هيچ خوفى از دشمنان نداشته و محتاج نبودند به انتقال از شهرى به جهت ترس يا تنگى.
صفت سوم: يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً: مى‌آمد به آن ده روزى اهل آن فراخ و بسيار و گوارا. مِنْ کُلِّ مَکانٍ: از هرجائى و طرفى که انديشه آن نبود، از صحرا و دريا به آنجا مى‌بردند. فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ: پس کفران ورزيدند اهل آن قريه به نعمتهاى الهى و شکران ننمودند. فَأَذاقَهَا اللَّهُ: پس بچشانيد خداوند اهل آن را بجزا و پاداش. لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ: پوشش گرسنگى و ترسناکى. بِما کانُوا يَصْنَعُونَ: به سبب آنچه بودند که کردند از عملهاى ناشايسته و افعال قبيحه.
نکته: استعاره فرموده ذوق را براى ادراک اثر ضرر، و لباس را براى چيزى که کسى را فرا گيرد و بپوشد؛ يعنى حق تعالى چنان کرد که دريافتند ضرر گرسنگى و ترس را که بر ايشان مشتمل و تمام اطراف ابدان آنها را احاطه نمود.
ابن عباس «1» گفته: مراد اين شهر اهل مکه‌اند که ايمن بودند از قتل و غارت و در رفاهيت و فراوانى مى‌گذرانيدند، و نعمت از اطراف به آنجا مى‌آمد.
همينکه اعظم النعم، وجود مسعود حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را خداوند بر ايشان فرستاد، به عوض شکران، کفران ورزيدند، و چون نعمت رسالت، فوق تمام نعم است، کفران او، کفران تمام نعم باشد، لذا حضرت در حق آنها دعا نمود که (اللهم اشدد وطأتک على مضر فابعث عليهم سنين کسنى يوسف) چنان قحط و خشکسالى بر ايشان وارد شد در مدت هفت سال، که از شدت گرسنگى مرده‌ها را بيرون آورده خوردند و خون مى‌آشاميدند،
«1» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 390.
جلد 7 - صفحه 295
و حضرت اطراف مکه را منع فرموده بود از آن که طعام به مکه برند، و ديگر ايمنى آنها را بدل نمود به ترس، يعنى ترس مسلمانان را در دل ايشان انداخت تا به حدى که از هيبت اهل اسلام ترک تردد به سفر شام کردند و بر جان و مال خود ايمن نبودند.
تفسير برهان «1»- کلينى به اسناد خود از عمرو بن شمر گفت: شنيدم حضرت صادق عليه السّلام مى‌فرمود: من هر آينه مى‌ليسم انگشتان خود را از خورش به حدى که مى‌ترسم اين که کنيز من آن را از حرص بيند، و حال آنکه چنين نيست، و بتحقيق قومى وسعت يافت بر آنها نعمتها، و ايشان اهل ثرثار بودند و به سبب وفور نعم، مغز گندم را نان ترتيب داده، قطعه قطعه نموده، استنجا مى‌نمودند به آن اطفال خود را، تا جمع شد از اين نانها کوه بزرگى.
مردى از صلحاء گذشت، در حالى که زنى مشغول به همين کار بود، آن شخص گفت: واى بر شما، بترسيد از خدا و نعمت خود را به کفران تغيير ندهيد.
گفتند: ما را از گرسنگى مى‌ترسانى، مادامى که ثرثار جارى است، ما را ترس گرسنگى نيست. پس غضب نمود خدا، و ثرثار را کم، و باران و گياه زمين را از ايشان حبس فرمود. تنگى و سختى آمد به حدى که محتاج شدند به آن کوه، و تقسيم مى‌کردند بين خود به ترازو. على بن ابراهيم «2» فرمايد: آيه شريفه در حق اين جماعت نازل شد.
تنبيه: آيه شريفه آگاهى است بندگان را که قدر نعم الهى دانسته، به شکران آنها بپردازند و از کفران بپرهيزند، که عاقبتش وخيم و موجب غضب خداوند حليم گردد «نعوذ باللّه».