تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْ لا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ کَذلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ «24»
وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ: و هر آينه بتحقيق قصد کرد زليخا به مخالطه يوسف. وَ هَمَّ بِها: و قصد نمود يوسف به دفع او به طريق فرار. لَوْ لا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ: اگر نديدى و نيافتى يوسف عليه السّلام برهان پروردگار خود را، هر آينه قصد مخالطه
جلد 6 - صفحه 200
کردى. و آن برهان بقول اصح، نور عصمت الهى و لمعه نبوت يوسفى بود که حايل شد ميان يوسف و خشم الهى، پس يوسف به قوّت فتوّت و مدد نبوت در آن حال خود را نگاه داشت.
بيان: اين آيه شريفه از امهات آياتى است که لازم باشد بحث از آن، و تحقيق مرام در ضمن سه مقام بيان خواهد شد:
مقام اول: محققين از مفسرين و متکلمين اماميه قائلند به آنکه يوسف عليه السّلام برى باشد از عمل باطل و همّ به حرام، به براهين قاطعه داله بر عصمت انبياء از تمام گناهان. و در اينجا براى اثبات مطلب براهينى ديگر ذکر مى‌شود:
برهان اول:
اولا: اينکه زنا از منکرات کبائر، و خيانت در محل امانت از معاصى عظيمه است.
ثانيا: مقابل احسان عظيم دائم، به اسائه موجبه فضيحت باقيه و عار شديد، از بزرگترين جرائم است.
ثالثا: طفلى که تربيت شود در حجر انسان و کفالت مؤنه و زحمات او را از ابتداى طفوليت تا زمان شباب و قوت کمال، هر آينه اقدام چنين کسى بر رسانيدن اقبح انواع اسائه را به اين منعم معظم، از اعظم خطاها باشد.
رابعا: کفران نعمت منعم حقيقى به مخالفت و ارتکاب حرام در مقابل اعطاء نبوت و رتبه عظام، هر آينه از مقبحاتى است که هر عقل سليمى به مذمت و رذالت و قبح آن گواهى دارد.
پس از ثبوت اين مطالب گوئيم: اين معصيت منسوبه به يوسف تمام جهات اربعه را دارا است، و مثل چنين معصيتى اگر نسبت داده شود به فاسق‌ترين خلق و پست‌ترين آنان، هر آينه امتناع و استنکاف خواهد داشت.
بنابراين چگونه جايز باشد اسناد آن به رسول الهى و مؤيد به معجزات سبحانى؛ حاشا و کلا.
جلد 6 - صفحه 201
برهان دوم:
خداى تعالى در اين واقعه فرمايد: «کَذلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاءَ» اين چنين ثابت گردانيم او را بر طريق عصمت تا بگردانيم يوسف را از بدى و عمل زشت. و اين دلالت دارد بر آنکه ماهيت سوء و فحشاء، مصروف است از او، و مسلما نسبت چنين معصيتى اعظم انواع سوء و افحش اقسام فحشاء است، و چگونه شايسته مقام ربوبى است شهادت برترى يوسف در عين واقعه اتيان به قبيح و اعظم فواحش (تعالى اللّه عن ذلک علوا کبيرا). ايضا آيه شريفه دلالت دارد بر مدح عظيم و ثناى جزيل، و سزاوار حکمت بالغه الهيه نباشد تمجيد و تعريف انسانى که اقدام بر معصيتى نموده. بنابراين تحسين الهى برهان محکمى است بر پاکى و پاکدامنى رسول سبحانى از بد فعالى.
برهان سوم:
عادت انبياء عظام چنين بوده که هرگاه مرتکب مباحى، يا ترک اولائى از آنها صادر گشتى، به درگاه حضرت بارى در مقام عذرخواهى برآمدى، توبه و استغفار نمودى. پس اگر أدنى زلّتى از يوسف صادر يا اقدام کردى، هر آينه محال بودى که تدارک به توبه و انابه ننمودى، و چنانچه اتيان به توبه کردى، البته حق تعالى حکايت آن فرمودى مانند ساير مواضع. و چون يافت نشود چيزى در اين قسمت، علم پيدا کنيم که صادر نشده است از يوسف عليه السّلام گناه و معصيت.
مقام دوم: حجت باهره: فخر رازى در اين مقام بيانى نموده که کسانى که اطلاع بر اين واقعه و در ميان اين کار بوده‌اند هفت نفرند:
1- يوسف عليه السّلام که روى سخن همه جا با او است.
2- زليخا.
3- عزيز شوهر زليخا.
4- زنانى که زليخا ايشان را طلبيد تا بر حال او اطلاع يابند.
5- شاهدى که يوسف عليه السّلام بر صدق ادعاى خود آورد.
6- حضرت عزت تعالى شأنه که عالم السر و الخفيات است.
جلد 6 - صفحه 202
7- ابليس لعين که محرک سلسله فساد و افساد است.
و هر هفت نفر اعتراف کرده‌اند بر پاکدامنى يوسف عليه السّلام در اين واقعه از مبادرت به گناه و ارتکاب معصيت. پس توقف در اين باب نسبت به هيچ مسلمانى سزاوار نباشد:
1- اعتراف يوسف عليه السّلام- آنجا که گفت: «هى راودتنى عن نفسى» يعنى: زليخا مراوده نمود که کام خود را از من برآورد و من از او کناره نمودم. و ايضا جاى ديگر که گفت: «ربّ السّجن احبّ الىّ ممّا يدعوننى اليه» يعنى بار خدايا زندان را دوست‌تر دارم از آنچه اين زنان مرا به آن مى‌خوانند.
2- اعتراف زليخا- آنجا که گفت: «و لقد راودته عن نفسه فاستعصم» يعنى بتحقيق مراوده نمودم يوسف را از نفس خود تا مقصد خود را حاصل کنم، پس نگاه داشت او خود را. و ايضا اعتراف او بر بى‌گناهى يوسف نزد عزيز که گفت: «الان حصحص الحقّ انا راودته عن نفسه» يعنى اکنون ظاهر شد آنچه حق و راستى است و من يوسف را مراوده نمودم.
3- اعتراف عزيز- بعد از آنکه ديد پيراهن يوسف عليه السّلام از عقب دريده شده گفت: «انّه من کيد کنّ» بدرستى که اين کار از مکر و حيله شما زنها باشد.
4- اعتراف زنان- آنجا که گفتند: «حاش للّه ما علمنا عليه من سوء» پاک است خداى تعالى از آنکه عاجز آيد از آفريدن مرد پرهيزکار و پاکيزه روزگار مانند يوسف ندانستيم ما بر او بدى و ناشايسته‌اى را.
5- اعتراف شهود- «و شهد شاهد من اهلها ان کان قميصه قدّ من قبل فصدقت ...» چون يوسف نسبت اراده را به زليخا داد، عزيز گفت: راستى اين حرف از کجا ظاهر شود؟ يوسف کودک چهار ماهه را نشان داد. عزيز از او پرسيد، به قدرت کامله الهيه زبان به سخن باز نمود گفت: اگر پيراهن يوسف از پيش دريده، زليخا راستگو؛ و اگر از عقب دريده، يوسف راستگو باشد. چون ديدند، صدق يوسف و کذب زليخا محقق شد.
6- شهادت حضرت عزت که فرمود: «کَذلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاءَ ...» اين چنين ثبات داديم تا بگردانيم از يوسف بدى و اعمال زشت
جلد 6 - صفحه 203
را، بتحقيق يوسف از بندگان خالص ما است.
7- اقرار ابليس، آنجا که گفت: «فبعزّتک لاغوينّهم اجمعين الّا عبادک منهم المخلصين» به عزت تو قسم که در مقام گمراهى جميع اولاد آدم هستم الّا جمعى که به صفت اخلاص متصف باشند، و يوسف از آنها است، زيرا خداى تعالى در حق او فرمود: «إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ».
پس گوئيم: کسانى که نسبت ناشايستگى به يوسف دهند اگر تابع حقند شهادت حق جل و علا را به پاکدامنى يوسف قبول کنند، و اگر از اتباع شيطانند، به اقرار و اعتراف او عمل کنند و قول او را مجرى دارند! چنانچه فخر رازى همين بيان را نموده.
مقام سوم: تفسير آيه شريفه: قوله «وَ هَمَّ بِها» جواب «لولا» نيست زيرا «لولا» گرچه از ادات شرط نيست لکن در حکم آن باشد در اين که جواب آن جايز نيست مقدم بر آن شود مانند عدم جواز تقدّم جزا بر شرط. بنابراين جواب محذوف و مذکور دالّ بر آن است و تقدير آنکه لولا ان راى برهان ربّه لهمّ بها و فرمايش حضرت رضا عليه السّلام در جواب مأمون مؤيد باشد که فرمود: «1» و لولا ان راى برهان ربّه لهمّ بها کما همّت به. و چون برهان الهى يعنى عصمت يوسفى موجود بود همّ وجود پيدا نکرد، زيرا وقوع همت موقوف است بر نبودن برهان. و چون برهان بود واجب است که آنچه بر آن موقوف بود بايد نباشد، يعنى همّ مانند: لولا علىّ لهلک عمر. بعد فرمايد: لکنّه کان معصوما و المعصوم لا يهمّ بذنب و لا يأتيه.
يعنى لکن يوسف معصوم و معصوم قصد گناه و اتيان ننمايد. گذشته از اين «همّ» را ممکن نيست حمل به ظاهر زيرا تعليق همّ به ذات مرئه محال است، زيرا همّ از جنس قصد و قصد تعلق نيابد به ذوات باقيه، پس فعل مخصوصى مقدر تا متعلق آن باشد «اى همّ بدفعها و منعها من ذلک القبيح» يوسف قصد دفع زليخا نمود از قبيح، زيرا در حق هرکسى آنچه لايق او است حمل شود. لايق به زليخا قصد معصيت و لايق شأن پيغمبر منع از عصيان است، زيرا دليلى بر عصمت
«1» عيون اخبار الرضا عليه السّلام ج 1 ص 201.
جلد 6 - صفحه 204
زليخا نباشد. لکن برهان قاطع بر عصمت يوسف قائم است.
وجه دوم بر فرض تقدم جواب «لولا» «همّت» از زليخا حاصل و از يوسف به هيچ وجه حاصل نبود بواسطه وجود برهان.
وجه سوم- مراد از «همّ» ميل طبع باشد که از تحت قدرت خارج است.
بنابراين عزم يوسف بر منع طبع خود و کراهت داشتن او به برهان الهى تحقّق يافت، که نور عصمت و توفيق و لطف سبحانى بود، و نيز يوسف در حين مراوده زليخا او را بزدودى و به عنف او را دور نمودى، ممکن بودى که مدافعت منجر به قتل زليخا يا تهمت يوسف شدى، پس به برهان الهى بر وجه آسانى از آن رهائى يافت.
تبصره: در اين برهان اقوالى است:
1- حجت داله بر تحريم زنا از جانب حق و استحقاق عذاب زانى، چه اين صارف بنده مؤمن است از فعل قبيح.
2- اعطاء آداب انبيا و اخلاق اصفيا در عفاف و صيانت نفس از ادناس.
3- نبوت که عايق از ارتکاب فواحش و حکمت که صارف از قبايح و اين فرمايش حضرت صادق عليه السّلام است.
4- آنکه زليخا چيزى به سر بت که در آنجا بود انداخت. يوسف گفت:
چرا چنين کردى؟ گفت: تا از او شرمنده نباشم. يوسف فرمود: من سزاوارترم که شرم دارم از خداى واحد قهار.
5- لطف حق، يعنى عصمت که مستلزم تنزيه است از قبايح. و ساير اقوال از درجه اعتبار ساقط، و تمام افترا و بهتان بر انبياء، و منافى تکليف خواهد بود.
تتميم: بزرگان فرموده‌اند اين مطلب محقق شده که رضاى مردم را کسى به دست نياورد و زبان آنان ضبط نشود، چگونه شخص سالم ماند از کسانى که انبياى عظام و حجج الهى از زبان آنها سالم نماندند، آيا نشنيدى چه نسبتها به ايشان دادند و از جمله نسبت دادند که يوسف عليه السّلام قصد زنا نمود و حال آنکه انبياء منزه باشند، چنانچه در مجالس از حضرت صادق عليه السّلام فرمود:
انّ رضا النّاس لا يملک و السنتهم لا تضبط و کيف تسلمون ممّا لم يسلم منه انبياء الله و
جلد 6 - صفحه 205
رسله و حجج اللّه الم ينسبوا يوسف الى انّه همّ بالزّنا. «1» کَذلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ: و مانند اين تثبيت ثابت گردانيم يوسف را بر طريق عفت و عصمت به برهان روشن تا بگردانيم از او بدى را، يعنى خيانت در حرم عزيز. وَ الْفَحْشاءَ: و عمل زشت را. إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ: بتحقيق يوسف از بندگان خالص ما است، يعنى پاک گردانيده شده از هر ناشايستگى باطن و ظاهر.
تنبيه: خداى تعالى در اين آيه مبارکه چهار مرتبه شهادت داده بر طهارت حضرت يوسف عليه السّلام:
1- قوله «کَذلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ» و «لام» براى تأکيد و مبالغه است.
2- قوله «وَ الْفَحْشاءَ» (اى: کذلک لنّصرف عنه الفحشاء).
3- قوله «مِنْ عِبادِنَا» به منزله صغرى و فرمايش « «انّ عبادى ليس لک عليهم سلطان» به منزله کبرى و نتيجه آنکه دامن يوسف از لوث آلودگى اغواى شيطانى به نافرمانى خداوند سبحان، منزه خواهد بود.
بيان: خدا فرمايد بدرستى که يوسف عليه السّلام از بندگان ما و بندگان ما را شيطان بر ايشان سلطه نيست، پس يوسف عليه السّلام را شيطان مسلط نيست.
4- قوله تعالى «الْمُخْلَصِينَ» اثبات وصف پاکى براى او.