آیه ۲۴ سوره یوسف

سوره یوسف، آیه ۲۴ · جزء ۱۲ · صفحه ۲۳۸

وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَ بِهَا لَوْ لاَ أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ كَذٰلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ

آن زن قصد او کرد؛ و او نیز -اگر برهان پروردگار را نمی‌دید- قصد وی می‌نمود! اینچنین کردیم تا بدی و فحشا را از او دور سازیم؛ چرا که او از بندگان مخلص ما بود!

معنی کلمات و عبارات
«هَمَّتْ بِهِ»: زلیخا قصد زدن و تنبیه‌کردن یوسف کرد. «هَمَّ بِهَا»: یوسف قصد انتقام از او و دفاع از خود کرد. «بُرْهَان»: مراد راه نجاتی است که پروردگارش بدو الهام کرد. «السُّوءَ»: زشتیها و پلشتیها. بلاها و بدیها. «الْفَحْشَآء»: زنا. «الْمُخْلَصِینَ»: گزیدگان. پاکان.
نزول
نکات آیه
۱- زلیخا ، پس از استنکاف یوسف(ع) از وصال او ، بر آن شد تا با قهر و غلبه از وى کام بگیرد. «و لقد همّت به» کلمه «همّة» و مشتقات آن، اگر به وسیله حرف «باء» متعدى شود، به معناى قصد کردن است. بنابراین «و لقد همّت به» ; یعنى، همانا زلیخا قصد یوسف(ع) کرد تا از او کام گیرد، و چون زلیخا از پیش نیز چنین قصدى داشت (رودته التى ...)، معلوم مى شود مراد از این قصد، عزمى دیگر است و آن - به قرینه «استبقا...» در آیه بعد - آهنگ انجام آن با قهر و غلبه است. ۲- مشاهده حجت و برهان الهى ، تنها مانع یوسف(ع) در تسلیم شدن به خواسته زلیخا و پرهیز از آمیزش با وى «و همّ بها لولا أن رءا برهن ربه» جمله «همّ بها» به منزله جواب براى «لولا أن ...» است ; یعنى، اگر برهان ربوبى را ندیده بود، به سوى زلیخا تمایل پیدا مى کرد. «برهان» به معناى حجت و دلیل است و از مصداقهاى روشن و بارز آن، همان دلیلهایى است که در آیه قبل مطرح شد ; یعنى، رؤیت برهان عبارت بود از: الف) یوسف ربوبیت خداوند و نعمتهاى او را مشاهده مى کرد (إنه ربى أحسن مثواى). ب) یوسف(ع) با تمام وجود دریافته بود که گنه کاران و ستمگران، رستگار نمى شوند (إنه لایفلح الظالمون).ج) او تردیدى نداشت که آمیزش با زلیخا، ظلم و معصیت خداوند است (معاذالله ...). ۳- توانایى جسمى و جنسى یوسف(ع) ، براى کام جویى از زلیخا «و لقد همّت به و همّ بها لولا أن رءا برهن ربه» قرآن، پس از بیان این که زلیخا تمام شرایط کام جویى را براى یوسف فراهم ساخته بود و موانع را برطرف کرده بود، با جمله «همّ بها لولا ...» تنها مانع یوسف(ع) را، مشاهده برهان الهى معرفى کرد تا گمان نشود که او گرایشى به امور جنسى نداشت و از آمیزش با زنان ناتوان بود. ۴- بهره مندى یوسف(ع) از برهان و حجت الهى (مشاهده ربوبیت خدا و ...) عامل عصمت او از ارتکاب گناهان «لولا أن رءا برهن ربه کذلک لنصرف عنه السوء و الفحشاء» ۵- خداوند ، با ارائه برهان به یوسف(ع) ، او را از آمیزش با زلیخا (زنا) و نگاههاى شهوانى به وى ، حفظ کرد و مصون داشت. «کذلک لنصرف عنه السوء و الفحشاء» «فحشاء» به گناه و معصیتى که بسیار زشت و پلید باشد، گفته مى شود (لسان العرب). «سوء» به معناى بدى و گناه است که به قرینه مقابله آن با «فحشاء»، مراد از آن گناه کوچک است. «أل» در «السوء» و «الفحشاء» مى تواند براى عهد باشد. براین مبنا مقصود از «الفحشاء» آمیزش، و منظور از «السوء» نگاه شهوت آلود، قصد گناه و ... است. این احتمال نیز به نظر قوى مى رسد که «أل» در این دو کلمه، براى جنس باشد. براین مبنا نیز گناهان یاد شده از مصداقهاى مورد نظر خواهد بود. ۶- یوسف(ع) ، در عنفوان جوانى از ارتکاب هر گناه کوچک و بزرگى، مصون و معصوم بود. «کذلک لنصرف عنه السوء و الفحشاء إنه من عبادنا المخلصین» ۷- مشاهده برهان الهى (درک حقایقى نظیر ربوبیت خدا ، دریافت زشتىِ گناه ، باور به عدم رستگارى ظالمان و گنه کاران و ...) عامل عصمت پیامبران است. «و همّ بها لولا أن رءا برهن ربه» ۸- پیامبران در پرتو امدادهاى الهى ، از گناه و فحشا ، مصون و معصومند. «کذلک لنصرف عنه السوء و الفحشاء» از عبارت «لنصرف عنه ...» (تا بدى و پلیدى را از او دور سازیم) - که دور ساختن گناه از یوسف(ع) را به خداوند نسبت داده است - معلوم مى شود مشاهده برهان نیز به توفیق الهى و امداد او بوده است. ۹- نزدیکى با زنان شوهردار و ارتکاب زنا ، از گناهان بسیار زشت و پلید است. «لنصرف عنه السوء و الفحشاء» ۱۰- یوسف(ع) از بندگان مطیع خدا و از خالص شدگان براى او بود. «إنه من عبادنا المخلصین» مراد از «مخلصین» (خالص شدگان) این است که غیر خدا در آنان نصیبى ندارد و کاملاً در اختیار خداوند و اوامر او هستند. نه شیطان بر ایشان فرمان روایى مى کند و نه اسیر هواهاى نفسانى اند. ۱۱- بندگان خالص (آنان که کاملاً در اختیار خدایند) هرگز آلوده به گناه نشده و مرتکب هیچ معصیتى نمى شوند. «لنصرف عنه السوء و الفحشاء إنه من عبادنا المخلصین» ۱۲- بندگان خالص خدا ، از مشاهده برهان الهى (باور به ربوبیت خدا و ...) بهره مند هستند. «همّ بها لولا أن رءا برهن ربه ... إنه من عبادنا المخلصین»
تفسیر (۱۴)
روایات و احادیث

۱۳- «عن الرضا(ع): ... و أما قوله عزوجل فى یوسف: «و لقد همّت به و همّ بها» فإنها همّت بالمعصیة و همّ یوسف بقتلها إن أجبرته ... فصرف الله عنه قتلها و الفاحشة و هو قوله عزوجل: «کذلک لنصرف عنه السوء و الفحشاء» یعنى القتل والزنا ... ; [منبع: عیون اخبارالرضا، ج ۱، ص ۱۹۳، ح ۱، ب ۱۴ ; نورالثقلین، ج ۲، ص ۴۱۹، ح ۴۱.] از امام رضا(ع) روایت شده که فرمود: ... قول خداى عزوجل درباره یوسف که فرموده: «و لقد همّت به و همّ بها» مقصود این است که آن زن قصد معصیت کرد و یوسف قصد کرد که اگر بانو وى را مجبور به گناه کند، او را بکشد ... پس خداوند، قتل و عمل خلاف عفت را از او بگردانید و این است سخن خداى عزوجل: «کذلک لنصرف عنه السوء والفحشاء» ; یعنى، قتل و زنا ...». ۱۴- «عن على بن الحسین(ع) انه قال: ... قامت إمرأة العزیز إلى الصنم فألقت علیه ثوباً ، فقال لها یوسف: ما هذا؟ قالت: استحیى من الصنم أن یرانا فقال لها یوسف: أتستحیین ممّن لایسمع و لایبصر... و لاأستحیى أنا ممّن خلق الإنسان و علّمه فذلک قوله عزوجل: «لولا أن رأى برهان ربّه» ; [منبع: عیون اخبارالرضا، ج ۲، ص ۴۵، ح ۱۶۲ ; نورالثقلین، ج ۲، ص ۴۱۹، ح ۴۳.] از امام سجاد(ع) روایت شده که فرمود: همسر عزیز [در خلوتگاهى که براى یوسف ترتیب داده بود ]برخاست و پارچه اى بر روى بت افکند. یوسف به او گفت: این کار چیست؟ گفت: من از بت شرم دارم که ما را ببیند. یوسف گفت: آیا تو از کسى که نه مى شنود و نه مى بیند شرم دارى ; ولى من از کسى که انسان را خلق کرده و به او علم داده، شرم نکنم؟ این است سخن خداى عزوجل که فرموده: لولا أن رأى ...». ۱۵- «عن الصادق(ع) [فى البرهان الذى رأى یوسف]: انه النبوة المانعة من إرتکاب الفواحش والحکمة الصارفة عن القبایح ; [منبع: مجمع البیان ، ج ۵ ، ص ۳۴۴ ; نورالثقلین ، ج ۲ ، ص ۴۲۱ ، ح ۵۰.] از امام صادق(ع) [درباره برهانى که یوسف(ع) دیده ]روایت شده: آن برهان نبوت بود که مانع از ارتکاب گناهان مى شود و حکمتى که از کارهاى زشت باز مى دارد». ۱۶- «عن الرضا(ع): لقد همّت به و لولا أن رأى برهان ربّه لهمّ بها کما همّت به ، لکنّه کان معصوماً ، والمعصوم لایهمّ بذنب ... ; [منبع: عیون اخبارالرضا، ج ۱، ص ۲۰۱، ح ۱، ب ۱۱۵-  ; نورالثقلین، ج ۲، ص ۴۱۹، ح ۴۲.] از امام رضا(ع) روایت شده است: آن زن قصد یوسف کرد و اگر یوسف برهان پروردگارش را ندیده بود، قصد آن زن مى کرد همان گونه که زن او را قصد کرد ; ولى یوسف معصوم بود و معصوم قصد گناه نمى کند».

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۸۴)
  • عنایت خاصّ خدا برای حفظ ابرو و اعتبار یوسف(علیه السلام)+۱ آیه
  • عنایت ویژه خدا به حفظ ابروی یوسف(علیه السلام)+۲ آیه
  • خلوت با نامحرم، زمینهساز تحریک جنسی و بیعفّتی و فساد اخلاقی+۲ آیه
  • دخیل بودن اراده انسان در گناه+۱ آیه
  • رهایی یوسف(علیه السلام) از دست زلیخا و فرار از گناه به رغم فراهم بودن میدان گناه، از ارهاصات حضرت+۱ آیه
  • پناه بردن به خدا، مایه مصونیّت از انحراف جنسی و حفظ عفّت+۱ آیه
  • پایداری یوسف(علیه السلام)، در برابر دعوت همسر عزیز مصر به فحشا+۴ آیه
  • افشاگری یوسف(علیه السلام) از تمنّای نامشروع زلیخا از او+۲ آیه
  • بهرهمندی یوسف(علیه السلام) از برهان نبوت، موجب مصون ماندن وی از گناه
  • یوسف(علیه السلام)، تحت تربیتهای ویژه الهی+۶ آیه
  • ارایه برهان دارای نقشی مؤثّر در تربیت انسانها+۱ آیه
  • عفّت و پاکدامنی یوسف(علیه السلام)، در عنفوان جوانی+۵ آیه
  • استفاده از شاهد و کارشناس برای تشخیص مجرم، در نظام حقوقی مصر، در دوران یوسف(علیه السلام)+۵ آیه
  • لزوم استقامت و پایداری و نپذیرفتن دعوت افراد، نسبت به ارتکاب گناه+۴ آیه
  • حرمت زنا+۴ آیه
  • حیا و پاکدامنی یوسف(علیه السلام)، در پرتو برهان الهی+۱ آیه
  • توجّه به ربوبیّت خداوند، بازدارنده انسان از معصیت خداوند+۱ آیه
  • مشاهده برهان الهی و اجتناب از گناه، پرتوی از ربوبیّت خدا
  • بهره مندی یوسف(علیه السلام) از برهان و حجّت الهی، عامل عصمت او، از خیانت در پنهانی
  • بندگی خالصانه یوسف(علیه السلام) و بهره مندی از رحمت خداوند، عامل عصمت او از خیانت
  • بهره مندی از برهان الهی، از موانع خیانت
  • بندگی خالصانه به درگاه الهی، از موانع خیانت
  • پذیرش راستگویی ادّعای یوسف(علیه السلام) از سوی عزیز مصر، و محکوم کردن زلیخا+۵ آیه
  • زلیخا، خواهان کامجویی از یوسف(علیه السلام)+۳ آیه
  • دویدن زلیخا به طرف یوسف(علیه السلام)، برای کامجویی+۱ آیه
  • زلیخا، در پی کامجویی از یوسف(علیه السلام)
  • اهتمام زلیخا، بر کامجویی از یوسف(علیه السلام)+۲ آیه
  • مشاهده برهان ربوبی، عامل بازدارنده یوسف(علیه السلام)از ارتکاب زنا+۱ آیه
  • یوسف(علیه السلام)، افشاکننده راز و نیّت سوء زلیخا، در تمنّای نامشروع از وی+۲ آیه
  • ارضای شهوت از راه زنا و فحشا، عملی حرام و مورد نهی خداوند+۳ آیه
  • استعاذه به خدا، راهی برای مصونیّت از فرو افتادن در انحرافات جنسی+۱ آیه
  • یوسف(علیه السلام)، مهارکننده غریزه جنسی خویش، با استعاذه به خدا و نیایش به درگاه او+۲ آیه
  • عبودیّت و خالص شدن برای خدا، عامل مشاهده برهان خدا از سوی یوسف(علیه السلام)
  • عبادت و بندگی یوسف(علیه السلام)، مانع گناه و زشتکاری او+۱ آیه
  • یوسف(علیه السلام)، از عبادت کنندگان و بندگان مخلَص خدا
  • برخورداری از عصمت خدادادی، مایه رویگردانی ادمی از قصد گناه
  • بهره مندی یوسف(علیه السلام) از مقام عصمت+۴ آیه
  • اخلاص یوسف(علیه السلام) مایه عصمت ان حضرت از گناه
  • مشاهده برهان پروردگار از سوی یوسف(علیه السلام)، موجب عصمت وی
  • اخلاص خدادادی، مایه عصمت خالص شدگان از گناه و پلیدی
  • مشاهده یقینی برهان و حجت الهی، مایه دستیابی یوسف(علیه السلام) به مقام عصمت
  • مصونیّت و عصمت یوسف(علیه السلام) از گناه و فحشا، در پرتو امدادهای الهی
  • رعایت ادب و عفّت بیان در قران، نسبت به تبیین مسایل جنسی و مانند ان+۱ آیه
  • رؤیت برهان الهی، عامل اصلی عفّت یوسف(علیه السلام)
  • باور یوسف(علیه السلام) به ربوبیت و تدبیر الهی، زمینه ترک گناهان و عفّت او+۲ آیه
  • رؤیت برهان پروردگار، عامل اصلی عفّت و پاکدامنی یوسف(علیه السلام)
  • علم شهودی یوسف(علیه السلام) به برهان پروردگار، عامل عصمت او از گناه+۱ آیه
  • عقل انسان، قادر بر تشخیص زشتی و قبح برخی امور+۴ آیه
  • منزّه بودن یوسف(علیه السلام) از ارتکاب گناه در پی بهره مندی وی از برهان پروردگار+۱ آیه
  • خلوت با نامحرم، زمینه ساز گناه و فساد اخلاقی+۲ آیه
  • زنا، عملی زشت و گناهی بزرگ+۳ آیه
  • گناه بودن فحشا و کارهای زشت+۱ آیه
  • اخلاص در بندگی خداوند، مانع گناه و زشت کاری
  • پناه بردن به خدا، مایه مصونیت از گناه و انحرافات جنسی+۱ آیه
  • توجّه به ربوبیّت خداوند، بازدارنده انسان از عصیان و گناه+۲ آیه
  • عبودیت و پرستش پروردگار، مانع گناه و انحراف ادمی+۱ آیه
  • عصمت، مانع گناه و افتادن در ورطه انحراف+۱ آیه
  • مشاهده برهان ربوبی، عامل بازدارنده یوسف(علیه السلام)از ارتکاب گناه+۲ آیه
  • نجات یوسف(علیه السلام)، از گناه، در پی مشاهده برهان پروردگار+۱ آیه
  • کشف و رؤیت برهان الهی، عامل بازداشتن یوسف علیه السلام از گناه
  • غلبه عفّت نفس یوسف علیه السلام بر نفس امّاره او، هنگام بروز صحنه شهوی+۱ آیه
  • وجوب استقامت و پایداری در برابر گناه، و نپذیرفتن دعوت به گناه+۴ آیه
  • عنایت خاصّ خدا، برای حفظ ابروی یوسف علیه السلام+۳ آیه
  • احسان خدا به یوسف علیه السلام، با صیانت وی از ارتکاب گناه و فحشا+۱ آیه
  • رهایی یوسف علیه السلام از دست زلیخا و فرار از گناه، به رغم فراهم بودن میدان گناه، از ارهاصات ان حضرت+۱ آیه
  • امداد خدا به یوسف علیه السلام، وسیله رهایی او از گناه و افسون زلیخا و زنان مصر+۴ آیه
  • یوسف علیه السلام، تحت تربیتهای ویژه الهی+۶ آیه
  • رؤیت برهان الهی، عامل اصلی عفّت یوسف علیه السلام
  • فرار یوسف علیه السلام، از دست زلیخا و ارتکاب گناه+۲ آیه
  • یوسف علیه السلام، از خالص شدگان برای خدا
  • مخلص بودن یوسف علیه السلام، از اسباب حفاظت و مصونیت وی از گناه
  • بهرهمندی یوسف علیه السلام، از برهان نبوت، موجب مصون ماندن وی از گناه
  • یوسف علیه السلام، از بندگان و عابدان مخلص خدا
  • عبودیت یوسف علیه السلام برای خدا، عامل عفت و پرهیز وی از گناه
  • امداد خدا و مشاهده برهان او، عامل اصلی عفّت یوسف علیه السلام+۱ آیه
  • گواهی شاهدی از خانواده زلیخا بر عفت یوسف علیه السلام+۵ آیه
  • بهرهمندی یوسف علیه السلام، از مقام عصمت+۴ آیه
  • اخلاص یوسف علیه السلام، مایه عصمت ان حضرت
  • عبودیت یوسف علیه السلام برای خدا، مایه عصمت ان حضرت از گناه
  • مشاهده برهان پروردگار از سوی یوسف علیه السلام موجب عصمت وی
  • برهان نبوّت، مانع ارتکاب گناه و فحشا به وسیله یوسف علیه السلام
  • سپری شدن دوران جوانی یوسف علیه السلام، در دربار و خانه عزیز مصر+۹ آیه
  • پرهیز و عصمت یوسف علیه السلام از گناه و فحشا
  • پرهیز یوسف علیه السلام از قصد گناه و فحشا، با عنایت خدا
واژه‌ها