تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْ لا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ کَذلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ «24»
ترجمه
و هر آينه بتحقيق عزم کرد آنزن او را و عزم کرده بود او آنزن را اگر آنکه نديده بود دليل روشن پروردگار خود را اين چنين کرديم تا دفع کنيم از او کار بدو زشت را همانا او بود از بندگان ما خالص کرده شده براى ما.
تفسير
همّ در لغت بر تصوّر چيزى و ميل بآن و عزم بر آن و اراده و ورود در مقدمات آن اطلاق ميشود و در اين جا ظاهرا مراد عزم و اراده و تعلّق بآنست لذا متعدّى بباء شده و بکمک الهى جلوگيرى از تحقّق آن در خارج از حضرت يوسف بعمل آمده است گويا بر حسب طبع بشرى شايق و مايل بوده ولى بعنايت الهى عزم و اراده نفرموده لذا خداوند فرموده اگر نديده بود برهان پروردگارش را عزم و تعلّق پيدا کرده بود بآنزن ولى خداوند او را معصوم فرموده بود از گناه و عصمت مانع از عزم و اراده معصيت است و بنابراين آيه شريفه بهيچ وجه دلالت ندارد که از آن حضرت قصد معصيت يا العياذ باللّه مقدمات آن صادر شده باشد چنانچه عامّه عمياء قائل شده‌اند و روايات مختلفه‌اى نقل نموده‌اند که فيض ره فرموده سزاوار نيست براى مؤمن نقل آنها چه رسد باعتقادشان و در عيون از امام رضا عليه السّلام نقل نموده که در جواب مأمون از عصمت انبياء فرمود که زليخا عزم کرد بر او و اگر نديده بود يوسف برهان پروردگارش را هر آينه عزم کرده بود بر زليخا چنانچه او عزم کرد بر يوسف ولى او معصوم بود و معصوم عزم بر معصيت نميکند و بجا نمى‌آورد و بتحقيق روايت فرمود براى من پدرم از امام صادق عليه السّلام که آنحضرت فرمود زليخا عزم کرد که بجا آورد و يوسف عزم کرد که بجا نياورد حقير عرض ميکنم چون عزم تعلّق بفعل يا ترک پيدا ميکند نه بشخص، امام ميخواهد بفرمايد زليخا عزم کرد نزديک شدن بيوسف را و يوسف عزم کرد نزديک نشدن بزليخا را پس بايد قائل شد که مفعول همّت و همّ در آيه شريفه حذف شده است و چون فضله است مانعى ندارد يکجا فعل باشد و يکجا ترک بمناسبت مقام هر يک از آندو نفر و در روايت ديگرى است که زليخا عزم کرد بر معصيت و يوسف عزم کرد کشتن او را اگر مجبورش کند باين عمل قبيح براى بزرگى اين معصيت پس خداوند منصرف نمود او را از کشتن زليخا و مراد از سوء و فحشاء قتل و زنا است و مؤيّد اين معنى است آنکه همّ به نوعا در اراده قتل کسى استعمال ميشود و نيز قريب باين مضمون از ائمّه روايت شده که زليخا برخاست روى بتى که در اطاق
جلد 3 صفحه 135
بود پارچه انداخت و يوسف عليه السّلام فرمود تو از بتى که نمى‌بيند و نمى‌شنود و نمى‌فهمد حيا ميکنى من از خداوند سميع بصير عليم حيا نکنم و گفته‌اند برهان پروردگار اين بود و در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که برهان پروردگارش نبوّت بود که مانع از ارتکاب فواحش است و حکمت بود که صارف از اقدام بقبائح است و بعضى گفته‌اند برهان پروردگار آن بود که ديد حضرت يعقوب را که انگشت بدندان گزيده و عيّاشى ره از امام باقر عليه السّلام تکذيب اين قول را نقل نموده و مراد از مخلصين کسانى هستند که خداوند ايشانرا خالص براى اطاعت خود فرموده لذا بعنايت غيبيّه منصرف کرده است آن ذوات مقدّسه را از معصيت و هر عمل قبيحى و بعضى بکسر لام قرائت نموده‌اند يعنى کسانيکه خالص نمودند دين خود را براى خدا و بعد از کلمه کذالک جمله اريناه محذوف است يعنى اين چنين ارائه داديم باو برهان پروردگارش را تا منصرف نمائيم او را از خيانت و زناء محصنه و بنابر قول عامّه عمياء جواب لولا مقدّر است و آن لفعل ما همّ به است و واضح است که اصل عدم تقدير و عقل و نقل دالّ بر عصمت انبياء است و در مجالس از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که رضاى مردم بدست آورده نميشود و زبانشان ضبط کرده نميشود چگونه سالم ميمانيد شما از چيزيکه سالم نماندند از آن پيغمبران خدا و فرستادگان و حجّتهاى او آيا نسبت ندادند بيوسف عليه السّلام که او قصد زنا نمود خدا ما را از شرّ زبان حفظ فرمايد ..