تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ اسْتَبَقَا الْبابَ وَ قَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَ أَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ قالَتْ ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً إِلاَّ أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَلِيمٌ «25» قالَ هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي وَ شَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها إِنْ کانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَ هُوَ مِنَ الْکاذِبِينَ «26» وَ إِنْ کانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَکَذَبَتْ وَ هُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ «27» فَلَمَّا رَأى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قالَ إِنَّهُ مِنْ کَيْدِکُنَّ إِنَّ کَيْدَکُنَّ عَظِيمٌ «28» يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا وَ اسْتَغْفِرِي لِذَنْبِکِ إِنَّکِ کُنْتِ مِنَ الْخاطِئِينَ «29»
ترجمه
و پيشى گرفتند آندو بر يکديگر بدر خانه و دريد آنزن پيراهن او را از پشت سرو يافتند آندو شوهر آنزن را نزد در خانه گفت آنزن نيست جزاى کسيکه اراده کند نسبت بزن تو کار بد را مگر زندان يا عذابى دردناک
گفت زن تو خواند مرا بکامجوئى از من و گواهى داد گواهى از کسان آنزن که اگر باشد پيراهن يوسف دريده شده از پيش رو پس راست گفته زن تو و او از دروغگويان است
و اگر باشد پيراهن او دريده شده از پشت سر پس دروغ گفته زنت و او از راستگويان است
پس
جلد 3 صفحه 136
چون ديد شوهر آنزن که دريده شده پيراهن او از پشت سر گفت همانا آن از مکر شما زنان است بدرستيکه مکر شما زنها بزرگ است
اى يوسف اعراض کن از نقل اين و اى زن بخواه گذشت مرا براى گناه خود همانا تو بودى از خطاکاران.
تفسير
وقتى حضرت يوسف اصرار زليخا را بآن امر قبيح مشاهده فرمود ناچار از دست او فرار کرد و روى بدر خانه نمود گفته‌اند درهاى بسته براى او باز ميشد تا بدر خانه رسيد ولى زليخا هم او را تعقيب نمود که مانع شود از بيرون رفتن او از خانه و چون در خانه براى او باز شد زليخا هم باو رسيد و ناچار از پشت سر پيراهن او را گرفت و کشيد که نگذارد بيرون رود پيراهن آنحضرت از درازى پاره شد چون قدّ دريدن از درازا است و قطّ از پهنا بر حسب اتّفاق عزيز مصر پشت در بود و هر دو را با آنحال اضطراب مشاهده کرد در اين هنگام زليخا براى تبرئه خود پيشدستى نمود و از عزيز سؤال کرد چيست جزاى کسيکه نسبت بخانواده تو قصد کار بد کرده باشد جز آنکه بايد حبس شود يا بمجازات شديد ديگرى برسد اگر کلمه ما در ماجزاء من اراد استفهاميّه باشد و اگر نافيه باشد گفت نيست جزاى چنين کسى مگر حبس و مجازات شديد در اين حال حضرت يوسف ناچار شد کشف سرّ او را بنمايد براى تبرئه خود و الا اظهار نميفرمود لذا بعزيز فرمود او از من خواهش اين عمل زشت را نمود و من از دست او فرار کردم و عزيز متحيّر شد که کدام يک راست ميگويند و در علل از امام سجاد عليه السّلام نقل نموده که عزيز خواست يوسف عليه السّلام را سياست کند او قسم ياد نمود بر برائت خود و فرمود از اين کودک بپرس و او طفلى بود از يکى از کسان زليخا که بديدن او آمده بود و خداوند آن کودک را بزبان آورد براى دفع خصومت و گفت اى پادشاه نظر کن به پيراهن يوسف اگر از جلو پاره شده او قصد سوء داشته و اگر از پشت پاره شده زليخا قصد سوء نموده و چون پادشاه سخن آن کودک را شنيد کاملا تعجّب کرد و مشوّش شد و نگاه کرد به پيراهن يوسف و ديد از پشت پاره شده و بزليخا گفت اين از مکر شما است همانا مکر شما زنها بزرگ است و از يوسف تقاضا نمود که اين راز را بکسى ابراز نفرمايد و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که خداوند الهام فرمود بحضرت يوسف که بعزيز بگويد از اين کودک که در گهواره است بپرس که او شهادت ميدهد ببرائت من و عزيز پرسيد و کودک را خداوند بزبان آورد و او
جلد 3 صفحه 137
شهادت بر نفع يوسف عليه السّلام داد و بعضى گفته‌اند شاهد پسر عموى زليخا بود که با عزيز دم در خانه نشسته بود و نامش تمليخا بود و دلالت پاره شدن پيراهن از پشت بر برائت يوسف عليه السّلام واضح است که اماره است بر فرار آنحضرت و تعقيب زليخا از او که کاشف است از تقاضاى او و امتناع آنحضرت از قبول و براى دلالت پاره شدن از جلو بر برائت زليخا گفته‌اند آن کاشف است از دفاع زليخا يا تعقيب آنحضرت از او و گرفتن پايش بدامن پيراهن و پاره شدن و بنظر حقير دلالتش واضح نيست و محتمل است اين قسمت براى بيان اماره مستقله‌اى ذکر نشده باشد بلکه آن کودک بالهام الهى يا آنمرد براى آنکه قبل از عزيز قضيّه را مشاهده نموده بود برائت يوسف عليه السّلام را ميدانسته و خواسته شهادت را طورى ادا نمايد که خود را بيطرف ارائه دهد و کلامش مؤثر شود و صريح در مخالفت با زليخا نباشد تا موجب عداوت او شود و مطلب را با اماره و دليل ثابت کند و براى کشف قضيّه بودن اماره بر برائت حضرت يوسف کافى است و مؤيد اين معنى آنستکه از بيان اماره در کلام الهى تعبير بشهادت شده و الا صرف ذکر دو اماره براى برائت هر يک از دو طرف قضيّه شهادت بر برائت يکى از دو طرف محسوب نميشود و بزرگى مکر زنان محتاج به بيان نيست چون براى هر کس بعيان رسيده و بسيارى از آن در کتب نوشته شده و اينجا آن بود که بدون تأمل و درنگ و وحشت و دهشت خود را مبرّى و يوسف عليه السّلام را متّهم نمود بطوريکه عزيز را متوجه بصدق گفتار خود کرد و اگر دفاع آنحضرت و شهادت شاهد نبود ميخواست او را حبس يا سياست کند چون خود را مدّعيه و او را مدّعى عليه قلم داد کرده بود و گفته‌اند خدا از باب لطف بحضرت يوسف غيرت را از عزيز سلب فرموده بود تا شر او را از آنحضرت کفايت کند لذا بعد از کشف امر بيش از امر بکتمان قضيّه از يوسف عليه السّلام و امر بطلب گذشت خود از زليخا مسئلتى ننمود و نسبت خطا را در ضمن خطاکاران باو داد و از باب تغليب بصيغه جمع مذکّر تعبير نمود و بعضى گفته‌اند مراد باستغفار همان طلب آمرزش گناه است از خدا چون آنها بت پرست بودند ولى آنرا وسيله تقرب بخدا مى‌دانستند.
جلد 3 صفحه 138