اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَقَد هَمَّت بِه‌ِ وَ هَم‌َّ بِها لَو لا أَن رَأي بُرهان‌َ رَبِّه‌ِ کَذلِک‌َ لِنَصرِف‌َ عَنه‌ُ السُّوءَ وَ الفَحشاءَ إِنَّه‌ُ مِن عِبادِنَا المُخلَصِين‌َ «24»
اينکه آيه شريفه از مشکلات آيات است و مفسرين در تفسير اينکه آيه اقوال زيادي دارند و ما قبل از ترجمه اشاره بآنها ميکنيم:
اما مفسرين عامه که عصمت را در انبياء قائل نيستند و هر نسبت ناروايي را بانبياء داده‌اند حتي بحضرت لوط که شراب خورد و با دو دختر خود زنا کرد و هفتاد پيغمبر از نسل او بوجود آمد چنانچه يهود گفتند و حضرت داود [ع] با زن ارميا و حضرت سليمان [ع] بتکده‌ها براي زنهاي خود ساخت و غير اينها گفتند وَ لَقَد هَمَّت بِه‌ِ وَ هَم‌َّ بِها زليخا قصد زنا دادن کرد و مهيا شد و يوسف هم قصد اينکه عمل شنيع را کرد حتي ميان دو پاي زليخا نشست و بند ازار خود را باز کرد و پائين کشيد و خواست انجام دهد لَو لا أَن رَأي بُرهان‌َ رَبِّه‌ِ و گفتند برهان ربه صورت يعقوب را ديد او را نهي کرد يا جبرئيل دست زد بسينه او او را عقب انداخت يا ندايي شنيد که او را منع کرد و از اينکه قبيل مزخرفات.
و اما مفسرين خاصه که عصمت را شرط ميدانند آنها هم اختلاف کردند بعضي گفتند برهان ربه مقام نبوت و عصمت است و در آيه تقديم و تأخير است يعني اگر برهان رب‌ّ را نداشت که نبوت و عصمت باشد هر آينه اينکه قصد سوء را ميکرد بعضي گفتند هم‌ّ يوسف بر قتل زليخا بود نه بر زنا و برهان رب علم بمضار قتل بود که کسان زليخا او را قصاص کنند و متهم کنند و قضيه بر خلاف واقع انتشار دهند که بگويند يوسف قصد اينکه عمل را داشت و زليخا مانعه بود لذا او را کشت.
لکن تحقيق چنانچه قرائن بسيار در آيات داريم اينکه يوسف نه قصد
جلد 11 - صفحه 179
زنا داشت و نه قصد قتل بلکه هم‌ّ يوسف بر دفع زليخا بود و او را از خود دور ميکرد و زليخا اصرار بليغ داشت و ممنوع نميشد و برهان رب وحي الهي بود که فرار کند يوسف فرار کرد و خداوند درهاي بسته را بروي او باز کرد و يوسف ميدويد و زليخا در عقب يوسف و اينست مراد کَذلِک‌َ لِنَصرِف‌َ عَنه‌ُ السُّوءَ وَ الفَحشاءَ که نه قصد سويي داشت که قتل زليخا باشد و نه فحشاء و وجه صرف اينکه بود که إِنَّه‌ُ مِن عِبادِنَا المُخلَصِين‌َ غير از خدا در نظر يوسف چيزي نبود و البته خدا هم براي بنده‌گان مخلص خود کليه سوء و فحشاء را صرف ميکند از آنها جعلنا اللّه من عباده المخلصين بحقهم صلوات اللّه عليهم اجمعين.
و شاهد بر اينکه دعوي اموري است: 1- آيه قبل قوله معاذ اللّه که من در پناه خدا هستم. 2- در آيه بعد قول حضرت يوسف هِي‌َ راوَدَتنِي عَن نَفسِي 3- شهادت شاهد وَ هُوَ مِن‌َ الصّادِقِين‌َ که شرحش بيايد 4- قول زليخا که در چند آيه بعد است الآن‌َ حَصحَص‌َ الحَق‌ُّ أَنَا راوَدتُه‌ُ عَن نَفسِه‌ِ وَ إِنَّه‌ُ لَمِن‌َ الصّادِقِين‌َ بعلاوه بعد از اثبات نبوت و شرائط آن بالاخص عصمت خود قرينه عقليه ميشود و بمنزله قرينه متصله است نميگذارد ظهور منعقد شود لو سلّم که اگر نبود اينکه قرينه ظهور داشت مثل رأيت اسدا يرمي که يرمي قرينه ميشود که مراد از اسد رجل شجاع است نه حيوان مفترس که اگر نبود يرمي ظهور در حيوان مفترس داشت.