تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَکْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَ أَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّکَأً وَ آتَتْ کُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِکِّيناً وَ قالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَکْبَرْنَهُ وَ قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ ما هذا بَشَراً إِنْ هذا إِلاَّ مَلَکٌ کَرِيمٌ (31)
فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَکْرِهِنَ: پس چون شنيد زليخا مکر ايشان را. تسميه قول ايشان به مکر به اعتبار آنست که آن را از او پنهان مى‌داشتند، چنانچه ما کر، مکر خود را پنهان کند. يا آنکه غرض آنها اين بود که يوسف را ببينند، چه يوسف هرگز از خانه بيرون نمى‌آمد. يا آنکه زليخا امر را مخفى مى‌نمود و آنها افشاى آن کردند.
حاصل آنکه چون زليخا سخن آنان را شنيد: أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَ: فرستاد به سوى ايشان و استدعاى آن نمود که به دعوت او حاضر شوند. نزد بعضى چهل زن را طلبيد و آن پنج نفر در ميان ايشان بودند. پس چون به منزل او درآمدند مراسم اعزاز بجاآورد. وَ أَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّکَأً: و آماده نمود براى آنها تکيه‌گاه از بالش لطيف، يا مهيا گردانيد طعام پاکيزه، يا مجلس طعام مهيا ساخت. چه در خبر است که ايشان تکيه نموده طعام مى‌خوردند و گويند «متّکا» طعامى باشد که در خوردن احتياج به کارد و در حين بريدن آن منحنى شده به چيزى تکيه کنند مانند گوشت و اقسام ميوه‌جات (بنابراين تسميه متکا به طعام بر سبيل استعاره باشد).
به مجلس درآمدند. وَ آتَتْ کُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِکِّيناً: و داد زليخا هر يکى
جلد 6 - صفحه 212
از زنان را کاردى تا ميوه با آن بريده تناول کنند. پس نزد يوسف آمده جامه ملمع و مرصعى در بر، و تاج مکلل بر سر او نهاد. نزد بعضى جامه سفيد به او پوشانيد تا زنان نگويند حسن يوسف به جهت جامه‌هاى گرانمايه است. بنا بقولى زنان را در صفّه خانه‌اى بنشانيد که يوسف در اندرون آن بود.
وَ قالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَ: و گفت زليخا به يوسف اگر من بر تو حقى دارم بيرون آى و بر اين زنان گذرى کن که تو را زيانى نيست. نزد بعضى يوسف را کارى رجوع نمود که از رهگذر ايشان او را ببينند و هريک را طرنجى به دست داده با کارد، يوسف خارج شد.
فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَکْبَرْنَهُ: پس چون زنان يوسف را ديدند، بزرگ يافتند او را در جمال، يعنى حسن او در چشم ايشان گران آمد بيکبار همه از خود بيخود شدند.
از ابن عباس نقل است که «1» مراد «اکبرن» حيض، يعنى از شدت شوق و فرط شهوت حايض گرديدند. وَ قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَ: و بريدند دستهاى خود را. از وهب نقل است که «2» از آن چهل نفر زن، نه نفر مردند و جمعى دستهاى خود را بريدند و چون به خود آمدند دست خود را بريده ديدند که اصلا در آن حال درد آن را احساس نکردند. وَ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ: و گفتند از روى تعجب و زيادى تحير پاک است خداى تعالى از صفت عجز در آفريدن چنين مخلوقى. ما هذا بَشَراً:
نيست اين غلام از جنس آدمى. نزد بعضى معنى آنکه ما يوسف را از اين کار که بر او تهمت مى‌نهند دور مى‌بينيم از آنچه در او ديديم از سيماى خير و علامت رشد و عفت و صلاح، چنين شخص غلام و بنده نباشد. إِنْ هذا إِلَّا مَلَکٌ کَرِيمٌ: نيست اين مگر ملکى بزرگوار نزد خداى تعالى، چه جمال بدين زيبائى و کمال شايستگى و عصمتى بدين شايانى از خواص و آثار ملکيت است.
ابو سعيد خدرى روايت نموده «3» از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله که فرمود: در آسمان دوم ديدم مردى را صورتش مانند شب چهارده. از جبرئيل پرسيدم، گفت:
«1» تفسير منهج الصادقين ج 5 ص 37.
«2» همان مصدر.
«3» تفسير مجمع البيان ج 3 ص 230 و 231.
جلد 6 - صفحه 213
برادرت يوسف باشد.
واحدى در وسيط به اسناد خود از جابر نقل نمايد که «1» حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله فرمود: جبرئيل بر من نازل و گفت: خداى تعالى تو را سلام مى‌رساند و مى‌فرمايد: اى حبيب من حسن روى تو را از نور عرش مقرر کردم، و حسن يوسف را از نور کرسى کسوت دادم، و خلق نکردم خلقى را نيکوتر از تو.
آن حضرت را کمال بود و يوسف را جمال، و در شهود جمال يوسف دستها بريده شد، و در ظهور کمال محمدى صلّى اللّه عليه و آله زنّارها قطع يافت.
در حقايق سلمى گويد: حق تعالى بدين آيه مدعيان محبت را سرزنش نمايد که مخلوقى، در مشاهده مخلوقى به اين مرتبه مى‌رسد که احساس الم قطع عضو خود ننمايد. شما که مدعى شهود پرتو جمال خالق هستيد، هر آينه البته بايد از هيچ عنائى و بلائى متألم نشويد. «2»