آیه ۳۱ سوره یوسف

سوره یوسف، آیه ۳۱ · جزء ۱۲ · صفحه ۲۳۹

فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِّنْهُنَّ سِكِّينًا وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا هَٰذَا بَشَرًا إِنْ هَٰذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ

هنگامی که (همسر عزیز) از فکر آنها باخبر شد، به سراغشان فرستاد (و از آنها دعوت کرد)؛ و برای آنها پشتی (گرانبها، و مجلس باشکوهی) فراهم ساخت؛ و به دست هر کدام، چاقویی (برای بریدن میوه) داد؛ و در این موقع (به یوسف) گفت: «وارد مجلس آنان شو!» هنگامی که چشمشان به او افتاد، او را بسیار بزرگ (و زیبا) شمردند؛ و (بی‌توجه) دستهای خود را بریدند؛ و گفتند: «منزّه است خدا! این بشر نیست؛ این یک فرشته بزرگوار است!»

معنی کلمات و عبارات
«مَکْر»: نیرنگ. مراد سخنان ناجور و بدگوئیهای زنان از زلیخا است. «أَعْتَدَتْ»: آماده کرد. از ریشه (عتد). «مُتَّکَئاً»: بالش. پشتی. «سِکِّیناً»: کارد. «حَاشَ لِلّهِ»: عبارتی است که مراد از آن تنزیه خدا و شگفت از آفریدگان او است. برخی واژه (حاشَ) را اسم‌الفعل و برخی آن را فعل ماضی و مخفّف از (حاشی) دانسته‌اند.
نزول
نکات آیه
۱- زلیخا سرزنش زنان مصر را به خاطر عشقش به یوسف(ع) ، شنید و به آن آگاهى یافت. «فلما سمعت بمکرهنّ» فعل «سمع» متعدى است و نیازى به حرف «باء» براى تعدیه ندارد. بنابراین در «سمعت بمکرهنّ» معناى «علمت» اشراب شده است. ازاین رو مفاد آن چنین مى شود: زلیخا به مکر زنان آگاه شد و این آگاهى از طریق خبرهایى بود که براى او نقل مى شد. ۲- عشق زلیخا به یوسف(ع) حربه زنان اشراف مصر ، براى جنجال و توطئه علیه او «قال نسوة فى المدینة ... فلما سمعت بمکرهنّ» مراد از «مکر» نقل کردن و مطرح ساختن ماجراى زلیخاست. اطلاق «مکر» به نقل آن ماجرا ، گویاى این است که زنان اشراف با مطرح کردن آن قصه ، درصدد ضربه زدن به شخصیت زلیخا و توطئه علیه وى بودند. ۳- زلیخا ، پس از آگاهى به توطئه زنان و ملامت گریهاى ایشان ، آنان را به منزل خویش دعوت کرد. «فلما سمعت بمکرهنّ أرسلت إلیهنّ» مراد از «به سوى آنان فرستاد» - که مفاد «أرسلت إلیهنّ» است - به قرینه جمله «و أعتدت لهنّ متّکئاً  و ...» این است که آنان را به مهمانى دعوت کرد. ۴- زلیخا براى پاسخ گویى به زنان ملامت کننده ، ضیافتى ترتیب داد و مجلس ویژه اى آراست. «أرسلت إلیهنّ و أعتدت لهنّ متّکئًا» ۵- زلیخا براى لمیدن زنانى که به مهمانى دعوت کرده بود ، تکیه گاهى ویژه فراهم ساخت. «و أعتدت لهنّ متّکئًا» «اعتاد» (مصدر أعتدت) به معناى مهیّا ساختن و آماده کردن است. «متّکئاً» به چیزى گفته مى شود که به آن تکیه مى دهند و نکره آوردن آن دلالت بر ویژگى آن دارد. قابل ذکر است که «متّکئاً» به معناى طعام نیز آمده است. مفرد بودن آن و نیز آوردن جمله «آتت ...» (به هر یک کاردى [براى استفاده از خوراکیها] داد) مى تواند مؤید این احتمال باشد که مراد از «متّکئاً» در آیه «طعام» است. ۶- زلیخا به هر یک از زنان دعوت شده ، کاردى براى استفاده از خوردنیها داد. «و ءاتت کل وحدة منهنّ سکّینًا» ۷- زلیخا خود، آرایش دهنده مجلس ضیافت و پذیرایى کننده از زنان اشراف بود. «و أعتدت لهنّ متّکئًا و ءاتت کل وحدة منهنّ سکّینًا» ضمیر در «أعتدت» و «آتت» به «امرأت العزیز» برمى گردد. بنابراین ظاهر این است که او خود به انجام آن کارها پرداخته بود و گرنه فعلهاى مذکور به صورت مجهول (اُعتِد) و (اوتیت) آورده مى شد. ۸- تعداد زنانى که زلیخا آنان را براى دیدار یوسف(ع) دعوت کرد ، بیش از ده نفر نبودند. «و قال نسوة فى المدینة ... فلما سمعت بمکرهنّ أرسلت إلیهنّ» ضمیر در «مکرهنّ ...» و «إلیهنّ» به «نسوة» در آیه قبل برمى گردد و از آن جا که «نسوة» از صیغه هاى جمع قلّه است ، معلوم مى شود تعداد زنان دعوت شده بیش از ده نفر نبود. ۹- استفاده از کارد براى تناول خوردنیها در مصر باستان و عصر یوسف(ع) «و ءاتت کل وحدة منهنّ سکّینًا» ۱۰- زلیخا به منظور برخورد نکردن زنان دعوت شده با یوسف(ع) ، از او خواسته بود در اتاقهاى اندرونى ساختمان بماند. «و قالت اخرج علیهنّ» کلمه «خروج» به معناى از داخل به بیرون آمدن است. بنابراین «اخرج علیهنّ» مى رساند که یوسف(ع) هنگامى که زنان در مجلس ضیافت حاضر شدند، در مکانى بود که نسبت به مجلس آنان داخل حساب مى شد ; یعنى، اگر مجلس پذیرایى در اتاق بیرونى بود زلیخا، یوسف(ع) را در اتاق اندرونى نگه داشته بود. ۱۱- زلیخا ، هنگامى که زنان بر جایگاههاى خود تکیه زده و آماده استفاده از خوراکیها شدند ، از یوسف(ع) خواست بر آنان گذر کند. «و قالت اخرج علیهنّ» ۱۲- یوسف(ع) پس از دستور زلیخا بدون درنگ در مجلس زنان اشراف حاضر شد. «قالت اخرج علیهنّ فلما رأینه» «فاء» در «فلما...» فصیحه است و گویاى جمله هایى مقدر مى باشد ; یعنى: «فخرج علیهنّ فرأینه فلما رأینه...». حذف این جمله ها براى رساندن این نکته است که دستور زلیخا همان و اطاعت یوسف(ع) همان. ۱۳- زلیخا تا قبل از برملا شدن عشقش به یوسف(ع) ، او را از دید زنان اشراف مصر مخفى مى کرد. «امرأت العزیز ترود فتیها ... فلما رأینه أکبرنه» ۱۴- زنان اشراف مصر در مجلس ضیافت زلیخا ، براى اولین بار یوسف(ع) را مشاهده کردند. «فلما رأینه أکبرنه ... و قلن حش لله ما هذا بشرًا» ۱۵- زنان اشراف مصر با مشاهده یوسف(ع) ، حیرت زده و مدهوش شدند. «فلما رأینه أکبرنه و قطّعن أیدیهنّ» «إکبار» (مصدر أکبرن) به معناى بزرگ دیدن و با عظمت شمردن است. ۱۶- زنان اشراف با دیدن یوسف(ع) ، از خود بى خود شده و از ادراک هر چیز جز جمال او ناتوان گشتند. «فلما رأینه أکبرنه و قطّعن أیدیهنّ» ۱۷- زنان اشراف با دیدن جمال حیرت انگیز یوسف(ع) ، به جاى خوردنیها ، کارد بر دستهاى خویش نهاده ، آن را چاک چاک کردند. «فلما رأینه أکبرنه و قطّعن أیدیهنّ» استفاده از ماده «قطع» - که به معناى بریدن و جدا ساختن است - در مورد مجروح کردن، دلالت بر شدت بریدگى و جراحت دارد. بردن آن ماده به باب تفعیل (قطّعن) براى رساندن این نکته است که زنان اشراف، مواضع متعددى از دستهاى خویش را بریدند ; زیرا تقطیع به معناى قطعه قطعه کردن است. ۱۸- زلیخا ، زنى زیرک ، طرّاح و هوشیار بود. «فلما سمعت بمکرهنّ أرسلت إلیهنّ ... و ءاتت کل وحدة منهنّ سکّینًا ... فلما رأینه أکبرنه» ۱۹- اعتراف یک پارچه زنان اشراف به زیبایى پرجاذبه یوسف(ع) و عظمت جمال او «فلما رأینه ... و قلن حش لله ما هذا بشرًا» ۲۰- جمال یوسف(ع) ، جمالى بى نظیر ، دلربا و در اوج زیبایى و ملاحت بود. «فلما رأینه أکبرنه و قطّعن أیدیهنّ و قلن حش لله ما هذا بشرًا» نقل این قسمت از داستان یوسف (فلما رأینه ...) براى بیان اوج زیبایى و دلربایى یوسف(ع) است. علاوه بر این، محتمل است اشاره به معذور بودن زلیخا در عشقش به یوسف(ع) باشد. مؤید این احتمال، این است که قرآن از او مذمت نکرده و یوسف(ع) نیز او را در مراحل مراوده، به عذابهاى الهى هشدار نداده است. ۲۱- قواى ادراکى بشر ، تحت تأثیر مشاهده اوج زیبایى و جلوه هاى جمال ، کارآیى خود را از دست مى دهد. «و قطّعن أیدیهنّ» ۲۲- جمال بى مانند یوسف(ع) ، موجب اظهار تردید زنان مصر در بشر بودن او شد. «حش لله ما هذا بشرًا» ۲۳- زنان اشراف ، یوسف(ع) را بسان فرشته اى گرامى و بلند مرتبه یافتند. «إن هذا إلاّ ملک کریم» ۲۴- زنان ملامت کننده زلیخا ، با مشاهده یوسف(ع) ، زلیخا را در عشقش محق دانستند. «فلما رأینه أکبرنه ... إن هذا إلاّ ملک کریم» ۲۵- سیماى یوسف(ع) ، نمایانگر بزرگوارى و کرامت والاى او بود. «إن هذا إلاّ ملک کریم» ۲۶- مصریان زمان یوسف(ع) ، به خداوند و منزه بودن او ، معتقد بودند. «حش لله» ۲۷- مصریان عصر یوسف(ع) ، معتقد به وجود فرشتگان و زیبایى آنها «إن هذا إلاّ ملک کریم» ۲۸- اعتقاد به وجود فرشتگان ، باورى ریشه دار در تاریخ بشر «إن هذا إلاّ ملک کریم»
تفسیر (۱۴)
روایات و احادیث

۲۹- «عن على بن الحسین(ع): ... فأرسلت إلیهنّ و هیأت لهنّ طعاماً و مجلساً ثم أتتهنّ باترج و «آتت کل واحدة منهنّ سکّیناً ...» ; [منبع: علل الشرایع، ص ۴۹، ح ۱، ب ۴۱ ; نورالثقلین، ج ۲، ص ۴۱۴، ح ۱۷.] از امام سجاد(ع) روایت شده است: ... پس همسر عزیز [پیکى] به سوى بانوان فرستاد و از آنان دعوت کرد و برایشان طعامى آماده کرد و مجلسى آراست و آن گاه براى بانوان ترنج آورد و به هر یک کاردى داد ...».

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۵۷)
  • زیبایی یوسف(علیه السلام)، مانند فرشته بزرگوار
  • جمال و زیبایی یوسف(علیه السلام)، مانند فرشته بزرگوار
  • شگفتزده و مدهوش شدن زنان اشراف مصر با مشاهده یوسف(علیه السلام)
  • بریدن انگشتان دست از سوی زنان اشراف مصر با دیدن جمال حیرتانگیز یوسف(علیه السلام)
  • تنزیه خداوند از هرگونه نقصی از سوی زنان اشراف مصر
  • مشاهده یوسف(علیه السلام) از سوی زنان اشراف مصر و بریدن و مجروح ساختن دستهای خویش
  • اعتراف زنان اشراف مصری به بیگناهی یوسف(علیه السلام)در پی یاداوری مجروح شدن دستهای انان از سوی یوسف(علیه السلام)+۲ آیه
  • یوسف(علیه السلام) نوجوان مورد علاقه شدید زلیخا و زنان اشراف مصر+۲ آیه
  • دیدن جمال حیرتانگیز یوسف(علیه السلام)، باعث بریده شدن دستهای زنان مصر، به دست خودشان با چاقو
  • استفاده از چاقو برای خوردن خوردنیها، در مصر باستان و عصر یوسف(علیه السلام)
  • اعطای چاقو از سوی زلیخا به زنان دعوت شده، برای استفاده از خوردنیها
  • چشم، از ابزار شناخت انسان
  • دیدن جمال یوسف(علیه السلام)، موجب غفلت زنان اشراف مصر از بریدن دست خود
  • زنان مصر و بریدن دست خویش، هنگام دیدن یوسف(علیه السلام)، از فرط تعجّب و هیجان+۱ آیه
  • توطیه زلیخا علیه زنان دربار، برای اثبات به جا بودن عشق خود به یوسف(علیه السلام)
  • زلیخا، خواهان حضور زنان مصر، برای حضور در مجلس وی و دیدن یوسف(علیه السلام)
  • زلیخا، خواهان حضور یوسف(علیه السلام) در مجلس پذیرایی از زنان اشراف مصر
  • دعوت زلیخا از زنان اشراف، پس از شیوع عشق او به یوسف(علیه السلام) در میان انان+۱ آیه
  • تشریفات زلیخا برای زنان اشراف، در پذیرایی انان با گذاشتن بالشت و خوردن میوه
  • دستور زلیخا به یوسف(علیه السلام)، مبنی بر نشان دادن خود به زنان اشراف
  • حضور یوسف(علیه السلام) در مجلس زنان اشراف، به دستور زلیخا
  • پذیرایی زلیخا از مهمانان، با میوه
  • برگزاری مهمانی زلیخا، برای اثبات زیبایی یوسف(علیه السلام)
  • برگزاری جلسه مهمانی زلیخا، برای اثبات به جا بودن عشق او به یوسف(علیه السلام)
  • طرّاحی جلسه مهمانی زلیخا، با شرایط ویژه، گویای زیرکی وی
  • بریده شدن دستان مهمانان زلیخا به دست خودشان، با دیدن یوسف(علیه السلام)
  • توطیه زنان اشراف مصر علیه زلیخا+۱ آیه
  • با خبر شدن زلیخا، از توطیه زنان مصر علیه وی+۱ آیه
  • مکر زنان مصر، علیه زلیخا
  • مصریان عصر یوسف(علیه السلام)، معتقد به زیبایی فرشتگان ملایکه+۱ آیه
  • بینایی، از ابزارهای شناخت حسّی و راهی برای درک عقلی انسان+۲ آیه
  • قوّه شنوایی، از ابزار شناخت حسّی و راهی برای ادراکات عقلی انسان
  • فوران شهوت جنسی و طغیان ان، موجب خروج انسان از حالت طبیعی+۲ آیه
  • صورت یوسف(علیه السلام)، بسیار زیبا و حیرت انگیز
  • فرشتگان الهی، صاحب کرامت و بزرگواری+۲ آیه
  • یوسف(علیه السلام) شخصیتی با کرامت، همچون فرشته، در دیدگاه زنان اشراف مصر+۱ آیه
  • گوش، از ابزار شناخت و درک حقایق
  • فراهم ساختن زلیخا تکیهگاهی ویژه، برای تکیه کردن زنان دعوت شده به ضیافتش
  • استفاده از چاقو، در مصر باستان+۱ آیه
  • عقیده مصریان باستان به وجود فرشتگان+۱ آیه
  • توطیه مکر زلیخا در توجیه عشق خود، با نشان دادن یوسف علیه السلام به زنان مصری+۱ آیه
  • مکر زنان اشراف مصری برای توطیه و جنجال، علیه عشقبازی زلیخا به یوسف علیه السلام+۱ آیه
  • زیبایی یوسف علیه السلام، همچون فرشتهای بزرگوار+۱ آیه
  • مباشرت میزبان در پذیرایی از مهمان، خصلتی نیکو و پسندیده+۱ آیه
  • پذیرایی زلیخا از مهمانان، با میوه
  • برگزاری مهمانی زلیخا، برای اثبات زیبایی یوسف علیه السلام
  • برگزاری جلسه مهمانی زلیخا، برای اثبات بجا بودن عشق او به یوسف علیه السلام
  • طرّاحی جلسه مهمانی زلیخا، با شرایط ویژه، گویای زیرکی وی
  • بریده شدن دستان مهمانان زلیخا به دست خودشان، با دیدن یوسف علیه السلام
  • استفاده از کارد، جهت پوست کندن میوهجات، در مصر باستان
  • جمال و زیبایی یوسف علیه السلام، همچون فرشتهای بزرگوار
  • بریدن دست به جای ترنج از سوی زنان مصری، بر اثر شیدایی به یوسف علیه السلام+۱ آیه
  • تشبیه یوسف علیه السلام به فرشته، از سوی زنان مصری+۱ آیه
  • بهت زدگی زنان مصر، در مقابل زیبایی یوسف علیه السلام+۱ آیه
  • بهتزدگی زنان مصر، در برابر جمال و زیبایی یوسف علیه السلام+۱ آیه
  • زیبایی یوسف علیه السلام، امری بینظیر و فوق تصوّر
  • سپری شدن دوران جوانی یوسف علیه السلام، در دربار و خانه عزیز مصر+۸ آیه
واژه‌ها