اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ اتَّبَعت‌ُ مِلَّةَ آبائِي إِبراهِيم‌َ وَ إِسحاق‌َ وَ يَعقُوب‌َ ما کان‌َ لَنا أَن نُشرِک‌َ بِاللّه‌ِ مِن شَي‌ءٍ ذلِک‌َ مِن فَضل‌ِ اللّه‌ِ عَلَينا وَ عَلَي النّاس‌ِ وَ لکِن‌َّ أَکثَرَ النّاس‌ِ لا يَشکُرُون‌َ (38)
و متابعت ميکنم طريقه پدران خود را که نامشان ابراهيم و اسحق و يعقوب است نيست از براي ما اينکه شرک بياوريم بخدا از هيچ قسمتي و اينکه فضل الهيست بر ما و بر عموم ناس و لکن اکثر ناس شکرگزار نيستند.
وَ اتَّبَعت‌ُ مِلَّةَ آبائِي کانه جواب از سؤال ديگري است که ترک کرده‌اي طريقه قومي را که ايمان بخدا و آخرت ندارند پس چه طريقه اتخاذ کرده‌اي جواب متابعت ميکنم طريقه پدران خود را که تمام آنها پيغمبران بودند و آنها إِبراهِيم‌َ وَ إِسحاق‌َ وَ يَعقُوب‌َ هستند حضرت ابراهيم دو وصي داشت هر دو از انبياء بودند يکي اسمعيل بر بني اسمعيل و شريعتش باقي بود تا زمان پيغمبر اسلام صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و آن حضرت هم مأمور شد که متابعت ملّة ابراهيم [ع] را بکند ثُم‌َّ أَوحَينا إِلَيک‌َ أَن‌ِ اتَّبِع مِلَّةَ إِبراهِيم‌َ حَنِيفاً وَ ما کان‌َ مِن‌َ المُشرِکِين‌َ نحل آيه 124، و اوصياء
جلد 11 - صفحه 196
ابراهيم [ع] دوازده بودند که آخري آنها حضرت ابي طالب [ع] بود و ديگري اسحق و پس از اسحق يعقوب و پس از يعقوب يوسف و هکذا شعيب تا زمان موسي عليهم السلام و حضرت يوسف چون از بني اسرائيل بود بآن طريقه بود.
ما کان‌َ لَنا أَن نُشرِک‌َ بِاللّه‌ِ اول دعوت انبياء دعوت بتوحيد بوده و از ابتداء عمر تا انتهاء لم يشرکوا و لم يکفروا باللّه طرفة عين و همچنين اوصياء آنها و از اينکه بيان تکليف خلفاء سگانه و معويه معلوم ميشود من شيئي در هيچ قسمتي نه شرک ذاتي نه صفاتي نه افعالي نه عبادتي و نه نظري.
ذلِک‌َ مِن فَضل‌ِ اللّه‌ِ عَلَينا که مقام نبوّت و رسالت بما عنايت فرموده و علي النّاس که خداوند انبياء را فرستاد براي هدايت بشر بلکه جن‌ّ و انس که در باب نبوّت عامّه مفصلا بيان کرده‌ايم که اصلا خلقت بشر براي منافع دنيوي نيست چون مخلوط ببليات است و تحصيلش مشتمل بر زحمتهاي زيادي است و دوام و بقاء و ثبات هم ندارد بلکه بر نعم اخروي است که خالي از بلاء و زحمت است و ابد الاباد باقي است و راه وصلة بآن مربوط بهدايت و ارشاد و تکميل ايمان و تزکيه نفوس بکمالات نفسانيه و اخلاق فاضله و اتيان باعمال صالحه و ترک معاصي و افعال قبيحه و ازاله اخلاق رذيله است و اينکه منوط بارسال رسل و انزال کتب و جعل احکام است و اينکه تفضل بزرگي است بر تمام افراد لکن اينکه بشر خيره سر بواسطه هواهاي نفساني و شهوت راني و حب‌ّ دنياي پست و متابعت شيطان انسي و جنّي و ارباب ضلال قدر اينکه نعمت عظمي را نداشتند و عذاب آخرت را بر خود خريدند.
وَ لکِن‌َّ أَکثَرَ النّاس‌ِ لا يَشکُرُون‌َ در تمام دوران اهل حق بسيار قليل بودند و اکثريت با اهل باطل بود چون طريق حق يک طريق است و طرق باطله از هزار متجاوز است.
197