تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ قالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْکُرْنِي عِنْدَ رَبِّکَ فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِکْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ (42)
قالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا: و گفت يوسف عليه السّلام هر آن کس را که دانست او رستگار است، زيرا تعبير او به طريق وحى بود، لذا يقين نمود ساقى ناجى است به او فرمود: اذْکُرْنِي عِنْدَ رَبِّکَ: ياد آور مرا نزد مالک و صاحب خود و بى‌گناهى مرا به عرض او رسان تا من از اين محنت رها شدى. او تقبل اين امر نمود.
چون يوسف عليه السّلام اين سخن را گفت که شايسته مقام نبوى نبود، جبرئيل نازل، يوسف را به گوشه زندان برد و پر خود به زمين زده شکافته شد تا طبقه دوم، گفت: نگاه کن چه مى‌بينى؟ يوسف فرمود: طبقه دوم، ثانيا به پرش اشاره تا طبقه سوم هويدا، همچنين تا طبقه هفتم ظاهر گشت، جبرئيل گفت:
نگاه کن. يوسف عليه السّلام فرمود: سنگ عظيمى مى‌بينم. جبرئيل پر بدان سنگ زده شکافته، کرمى بيرون آمد برگ سبزى بر دهن، جبرئيل گفت: يا طاهر الطّاهرين يقرئک السّلام ربّ العالمين و يقول امّا استحييت منّى اذا استعنت بربّ الادمييّن فوعزّتى و جلالى لالبثنّک فى السّجن بضع سنين. «1»
«1» تفسير منهج الصادقين ج 5 ص 44 و 45.
جلد 6 - صفحه 226
يعنى اى پاکيزه‌ترين پاکيزگان پروردگار عالميان تو را سلام رساند، فرمايد:
شرم ننمودى از من که استعانت نمودى به پادشاه آدميان ملک «ريان». به عزت و جلال خود قسم که بدين جهت تو را هفت سال در اين زندان نگاه دارم.
يوسف عليه السّلام از اين سخن متأثر شده، گفت: اى جبرئيل، خدا از من راضى باشد؟ گفت: بلى، چون او راضى است هفتاد سال بمانم باک ندارم.
از حضرت صادق عليه السّلام مروى است «1» که جبرئيل به يوسف عليه السّلام گفت: کى تو را حسن نيکو داده؟ گفت: پروردگارم. کى محبت تو را در دل پدر انداخت؟ گفت: پروردگارم. کى کاروان را به سر چاه آورد؟ گفت:
پروردگارم. کى سنگ را از تو باز داشت تا برادرانت از تو نينداختند؟ گفت:
پروردگارم. که تو را از چاه نجات داد؟ گفت: پروردگار. کى کيد زنان را از تو باز داشت؟ گفت: پروردگار. جبرئيل گفت: پروردگار تو فرمايد چه چيز تو را بر آن داشت که حاجت خود را به مخلوق من گفتى نه به من، لذا هفت سال در زندان باش. يوسف چنان گريه نمود که ديوارهاى زندان را متزلزل گردانيد.
تبصره: بايد دانست که استعانت به مخلوق در دفع مضارّ و تخلّص از مکاره جايز است به اجماع و غير قبيح، بلکه گاهى واجب مى‌شود، زيرا انسان مدنى الطبع محتاج به همنوع خود باشد در زندگانى، و حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله در حين تبليغ رسالت از مهاجر و انصار استعانت مى‌فرمود، پس روايات مذکوره دلالت نمى‌کند بر حرمت استعانت بلکه عتاب مذکور به يوسف عليه السّلام به جهت ترک عادت جميله او بود در صبر و توکل بر خدا در جميع امور، و درنگ او در زندان براى تشديد محبّت او بود. و استعانت در صورتى قبيح است که ترک توکل بر خدا نموده اعتماد کلى به مخلوق نمايد، و اگر با وجود توکل به خدا، مخلوق را واسطه سازند در دفع بليه، موجب گناهى نشود. و در اين ترغيب است در اعتصام و استعانت به حضرت احديت نزد شدت و محنت.
«1» بحار ج 12 ص 230 و ص 302، و تفسير منهج الصادقين ج 5 ص 45.
جلد 6 - صفحه 227
تتمه: علم الهدى سيد مرتضى قدس الله سره فرمايد: «1» چون زندان آن حضرت قبيح و منکر بود، لازم آمد که توسّل يابد به آنچه بر طرف نمايد آن را به هر وجه و سببى و تشبث نمايد به رفع آن و جمع اسباب مختلفه. بنابراين مانعى نيست که منضمّ نمايد به دعاى خود در درگاه حق براى خلاصى از زندان تذکر به کسانى که گمان دارد، و قبيح و ناشايسته وقتى است که واگذارد توکل به حق را و منحصر نمايد طلب را به غير خدا و اما جمع بين توکل و حزم مستحسن است در نزد شرع و عقل. و نيز ممکن است اين تذکر امر و وحى باشد از جانب خدا که بگويد آن شخص را آنچه گفته است.
چون ساقى به کار خويش مشغول شد. فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِکْرَ رَبِّهِ: پس فراموش گردانيد بر او شيطان، ياد کردن يوسف عليه السّلام را نزد مالک و صاحب خود. فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ: پس درنگ نمود يوسف در زندان چند سال. بضع عددى است ميان سه و نه، نزد اکثر هفت سال، بعد از اين واقعه يوسف عليه السّلام در زندان ماند. مشهور آنست که مدّت حبس يوسف از اول تا به آخر دوازده سال بود. خلاصه در اين مدت يوسف به گريه و ناله بود تا آنکه اذن فرج او از مصدر الهى صادر شد.
علامه مجلسى رحمه الله از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که چون مدّت برآمد، صورت بر زمين گذاشته عرض کرد: اللّهم ان کانت ذنوبى قد اخلقت وجهى عندک فانّى اتوجّه اليک بوجوه آبائى الصّالحين ابراهيم و اسمعيل و اسحق و يعقوب.
خداى تعالى براى او فرج رسانيد. راوى عرض کرد: ما هم اين دعا بخوانيم؟ فرمود: چنين بگوئيد:
اللّهم ان کانت ذنوبى قد اخلقت وجهى عندک فانّى اتوجّه اليک بوجه نبيّک نبىّ الرّحمة و علىّ و فاطمة و الحسن و الحسين و الأئمّة عليهم السّلام. «2»
«1» تنزيه الانبياء ص 56:
«2» بحار الانوار ج 12 ص 230، و تفسير قمى ج 1 ص 345.
جلد 6 - صفحه 228