آیه ۴۲ سوره یوسف

سوره یوسف، آیه ۴۲ · جزء ۱۲ · صفحه ۲۴۰

وَ قَالَ لِلَّذِي ظَنَ أَنَّهُ نَاجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ

و به آن یکی از آن دو نفر، که می‌دانست رهایی می‌یابد، گفت: «مرا نزد صاحبت [= سلطان مصر] یادآوری کن!» ولی شیطان یادآوری او را نزد صاحبش از خاطر وی برد؛ و بدنبال آن، (یوسف) چند سال در زندان باقی ماند.

معنی کلمات و عبارات
«ظَنَّ»: یقین داشت (نگا: بقره / و حاقّه / ). «نَاجٍ»: رها. رستگار. «أَنسَاهُ الشَّیْطَانُ ذِکْرَ رَبِّهِ»: اهریمن یوسف را از یاد ساقی ببرد و او شرح حال یوسف را به شاه نگفت. ضمیر (ه) در فعل (أَنسَاهُ) به ساقی برمی‌گردد. به عبارت دیگر (ه) مفعول به اوّل، و (ذِکْرَ) مفعول‌به دوم است. ذکر این نکته نیز ضروری است که اهریمن جز وسوسه و اغفال، کاری نمی‌تواند بکند. با وسوسه‌های دائم خود، انسانها را به لذائذ و شهوات و کارهای بیهوده مشغول می‌دارد و چه بسا خدا و حقائق را از یاد آنان می‌برد (نگا: نحل / و ابراهیم / ، حجر / ). «لَبِثَ»: ماند. «بِضْعَ»: چند. عدد مبهمی میان سه تا نه است.
نزول
نکات آیه
۱- یوسف(ع) از هم بند خویش ، ساقى پادشاه ، خواست تا پس از رهایى ، داستان او را براى پادشاه بیان کند. «وقال للذى ظنّ أنه ناج منهما اذکرنى عند ربک» ۲- پادشاه مصر در دیدگاه یوسف(ع) ، انسان ستمگرى نبود که نتوان به عدل و انصاف او امید داشت. «اذکرنى عند ربک» از اینکه یوسف(ع) از ساقى پادشاه مى خواهد که داستان مظلومیت او را نزد پادشاه بیان کند ، معلوم مى شود یوسف(ع) به دادخواهى وى امید داشته است. ۳- اعتقاد توحیدى با بهره جستن از اسباب ، تنافى ندارد. «قال للذى ظنّ أنه ناج منهما اذکرنى عند ربک» ۴- جواز استمداد از کافران براى رهایى از مشکلات و تنگناها * «اذکرنى عند ربک» ظاهر این است که هم بند یوسف(ع) هنگام آزاد شدن از زندان موحد نشده و اظهار ایمان نکرده بود، و گرنه قرآن از آن یاد مى کرد. بنابراین وى به هنگامى که یوسف(ع) از او تقاضا کرد ، کافر بود. ۵- ساقى پادشاه به درستى تعبیر یوسف(ع) از رؤیاى خویش اعتماد کرد و به نجات خویش امیدوار گردید. «و قال للذى ظنّ أنه ناج منهما» ضمیر در «ظن» محتمل است به «الذى» باز گردد و محتمل است به یوسف(ع) ارجاع شود. برداشت فوق، بر اساس احتمال اول است. بر این مبنا مفاد جمله «قال للذى ...» چنین مى شود: یوسف(ع) به ساقى پادشاه - همان که به نجات خویش دل بسته بود و بدان امیدوار بود - گفت: مرا نزد مالکت یاد کن. قابل ذکر است که چون یوسف(ع) به نجات وى یقین داشت نه گمان، این احتمال قوى تر به نظر مى رسد. ۶- تعبیر یوسف(ع) از رؤیاى هم بند خویش ، تحقق یافت و او با رهایى از زندان ، به استخدام پادشاه درآمد. «فأنسیه الشیطن ذکر ربه» با توجه به اینکه ضمیر در «فأنساه» به «الذى» - که مراد از آن ساقى پادشاه است - باز مى گردد ، جمله «فأنساه الشیطان ذکر ربه» دلالت مى کند که وى از زندان آزاد و به دربار پادشاه راه یافت. ۷- هم بند نجات یافته یوسف(ع) از زندان ، غلام و برده پادشاه مصر بود. «اذکرنى عند ربک فأنسیه الشیطن ذکر ربه» «رب» در «عند ربک» به معناى مالک است و مراد از آن ، به دلیل آیات بعد (آیه ۴۳ و ۴۵- ) ، پادشاه مصر مى باشد. ۸- ساقى پادشاه پس از رهایى از زندان ، درخواست یوسف(ع) (یادآورى وضعیت او) را فراموش کرد. «فأنسیه الشیطن ذکر ربه» «انساء» (مصدر أنساه) یعنى به فراموشى انداختن. ضمیر در «أنساه» و «ربه» به «الذى» - که مراد از آن ساقى پادشاه است - برمى گردد. بر این اساس، جمله «فأنساه ...» چنین معنا مى شود: شیطان از خاطر ساقى زدود که داستان یوسف(ع) را نزد پادشاه یادآور شود. ۹- شیطان ، عامل فراموشى ساقى از یادآور شدن یوسف(ع) نزد پادشاه «فأنسیه الشیطن ذکر ربه» ۱۰- نقش مؤثر شیطان در فراموش کارى انسان «فأنسیه الشیطن ذکر ربه» ۱۱- شیطان ، براى باقى ماندن یوسف(ع) در زندان ، به دسیسه و شیطنت پرداخت. «فأنسیه الشیطن ذکر ربه فلبث فى السجن» ۱۲- خروج یوسف(ع) از زندان و رفع اتهام از او ، ناسازگار با اهداف شیطان «فأنسیه الشیطن ذکر ربه فلبث فى السجن بضع سنین» ۱۳- یوسف(ع) پس از آزادى ساقى پادشاه ، سالیانى دیگر ، گرفتار زندان بود. «فلبث فى السجن بضع سنین» «بضع» به معناى «چند» و کنایه از عددى مبهم بین ۳ تا ۱۰ مى باشد. ۱۴- پادشاه مصر در صورت آگاهى از وضعیت یوسف(ع) ، او را از زندان آزاد مى کرد. «فأنسیه الشیطن ذکر ربه فلبث فى السجن بضع سنین» «لبث» به معناى اقامت کردن (ماندگار شدن) است. برداشت فوق ، از تفریع جمله «لبث ...» بر جمله قبل معلوم مى شود ; یعنى ، شیطان ساقى پادشاه را به فراموشى انداخت و در نتیجه ، یوسف(ع) چند سال دیگر در زندان ماندگار شد.
تفسیر (۹)
روایات و احادیث

۱۵- «عن أبى عبدالله(ع):... [فى قول الله ]«قال للذى ظنّ أنه ناج منهما اذکرنى عند ربک» قال: و لم یفزع یوسف فى حاله إلى الله فیدعوه فلذالک قال الله «فأنساه الشیطان ذکر ربه فلبث فى السجن بضع سنین»... ; [منبع: تفسیرعیاشى، ج ۲، ص ۱۷۶، ح ۲۳ ; نورالثقلین، ج ۲، ص ۴۲۶، ح ۷۳.] از امام صادق(ع): ... [درباره سخن خدا ]«قال للذى ...اذکرنى عند ربک» روایت شده است که فرمود: یوسف در آن حال به خداوند پناه نبرد که او را بخواند. براى همین است که خدا فرمود: فأنساه الشیطان ذکر ربه ...». ۱۶- «عن أبى عبدالله(ع) فى قول الله تعالى: «فلبث فى السجن بضع سنین» قال: سبع سنین ; [منبع: تفسیرعیاشى ، ج ۲ ، ص ۱۷۸ ، ح ۳۰ ; نورالثقلین ، ج ۲ ، ص ۴۲۷ ، ح ۷۶.] از امام صادق(ع) درباره سخن خداوند که مى فرماید: «فلبث فى السجن بضع سنین» روایت شده که فرمود: [مراد از بضع سنین] هفت سال است».

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۴۰)
  • ازاد شدن یوسف(علیه السلام) از زندان مصر پس از سالها حبس+۱ آیه
  • یوسف(علیه السلام)، خواهان ازادی خویش از زندان با سفارش به همبندش برای یاداوری به پادشاه مصر
  • ازاد شدن همبند یوسف(علیه السلام) از زندان مصر+۱ آیه
  • استعانت بیاثر یوسف(علیه السلام) از همبند ازاد شده خود برای یاداوری به عزیر مصر
  • یوسف(علیه السلام)، امیدوار به توجّه پادشاه مصر به مظلومیّت او در اثر یاداوری ساقی
  • همزندانی یوسف(علیه السلام) برده پادشاه مصر+۱ آیه
  • امیدواری یوسف(علیه السلام)، به دادخواهی پادشاه مصر
  • رؤیای پادشاه مصر، پس از گذشت سالیانی از زندانی شدن یوسف(علیه السلام)+۱ آیه
  • درخواست یوسف(علیه السلام) از ساقی پادشاه مصر، در مورد تبیین داستان او نزد پادشاه مصر
  • ازادی ساقی پادشاه مصر از زندان و استخدام در دربار او+۱ آیه
  • به فراموشی سپردن ساقی، از یاداور شدن مسایل یوسف(علیه السلام)نزد پادشاه مصر، به وسیله شیطان
  • فراموشی ساقی از یاداوری یوسف(علیه السلام) در نزد پادشاه مصر، زمینه ماندن یوسف(علیه السلام) در زندان
  • همه انسانها، تحت تربیت و ربوبیت خداوند+۳ آیه
  • عدم تنافی اعتقاد توحیدی، با بهره جستن از اسباب+۲ آیه
  • سپری شدن مدّتی از دوران جوانی یوسف(علیه السلام)، در زندان+۱ آیه
  • شرابخواری حاکم مصر، در عصر یوسف(علیه السلام)+۲ آیه
  • درنگ یوسف(علیه السلام) در زندان به مدّت چند سال، پس از اتّکال به غیرخدا
  • اتّکال یوسف(علیه السلام) به غیر خدا، باعث درنگ هفت ساله او در زندان
  • جواز استمداد از بندگان، برای رهایی از مشکلات
  • شفاعت خواهی یوسف(علیه السلام) از پادشاه مصر، با یاداوری حال خود در زندان، جهت رهایی از ان+۱ آیه
  • ایجاد فراموشی در همبند یوسف(علیه السلام)، از ابزار شیطان برای جلوگیری از ازادی ان حضرت
  • نقش شیطان، در فراموشکاری انسان+۱ آیه
  • شیطان، عامل فراموشی ساقی پادشاه مصر، از یاد کردن یوسف(علیه السلام)نزد پادشاه+۱ آیه
  • توانایی شیطان، در فراموشکاری انسان+۱ آیه
  • توانایی شیطان، بر زدودن مهم ترین خاطره ها از ذهن انسان+۱ آیه
  • ظن همبند یوسف به نجات خویش، با تعبیر رؤیایش از سوی ان حضرت+۱ آیه
  • فراموش شدن سفارش یوسف(علیه السلام) به همبندش، پس از ازادی از زندان+۱ آیه
  • شیطان، عامل فراموشی همبند یوسف+۱ آیه
  • فراموشی همبند یوسف، موجب طولانی شدن زندان یوسف(علیه السلام)+۱ آیه
  • اعراض کافران، از ذکر و یاد خدا+۱ آیه
  • زندانی شدن یوسف علیه السلام در زندان مصر+۵ آیه
  • یوسف علیه السلام، خواهان ازادی خویش از زندان، با سفارش به همبندش برای یاداوری به پادشاه مصر
  • ازاد شدن یوسف علیه السلام از زندان مصر، پس از مدّت طولانی+۱ آیه
  • توسل جستن یوسف علیه السلام به وساطت همبند خود، برای نجات از زندان
  • معاشرت یوسف علیه السلام با همبندهای خود در زندان+۱ آیه
  • توسل یوسف علیه السلام به یکی از همبندان خود، برای وساطت نزد عزیز مصر و نجات وی از زندان+۱ آیه
  • همبند، مورد توصیه و نجات یافته یوسف علیه السلام، خواستار ماموریت برای پرسش از ان حضرت درباره رؤیای عزیز مصر+۴ آیه
  • توسل یوسف علیه السلام به یکی از همبندان، برای نجات از زندان
  • استمرار زندانی بودن یوسف علیه السلام، به مدت چندین سال
  • شیطان، سبب غفلت همبند یوسف علیه السلام از یاداوری حبس ان حضرت نزد صاحبش و باقی ماندن یوسف علیه السلام در زندان، به مدت چند سال دیگر+۱ آیه
واژه‌ها