تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ ما رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (53)
براى اشعار به آنکه به حمايت ربانى و عصمت سبحانى و توفيق الهى از خيانت مبرى شدم. نه آنکه نفس او مستقل و مستقر در اين امر بوده، بدين جهت اين کلمات را در عقب قول خود گويا شد:
وَ ما أُبَرِّئُ نَفْسِي: و تنزيه نمى‌کنم نفس خود را، يعنى نمى‌گويم نفس من بطبعه از ميل به آرزوها و شهوات مبرّى و معرّى است. إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ: بدرستى که نفس غدّار هرآينه امر نماينده است به بدى و مايل به شهوات و راغب به معاصى، پس قصد مناهى، و قوا و جوارح را به آن امر نمايد. إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّي: مگر آنچه رحمت فرمايد پروردگار من، يعنى اگر بعضى از مردمان از نفس امّاره به معصيت سلامت يابند به لطف و مرحمت خداى تعالى باشد، يا
جلد 6 - صفحه 237
مگر توجه پروردگار من که اعطاى توفيق و لطف و عصمت است، يا نفس جوارح را امر کند به معاصى در تمام اوقات، يا مگر نفوسى را که خدا آنان را به معصمت خود. نزد بعضى استثناء منقطع و «ما» به معنى «من» کقوله (ما طاب لکم) يعنى و لکن آن را که بخشش فرمايد پروردگار من از بدى منصرف شود.
إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ: بدرستى که پروردگار من آمرزنده است بندگان را چون توبه کنند از معاصى، مهربان است که به عصمت و توفيق و لطف، هدايت ايشان فرمايد.
تنبيه: بطور اجمال نفس انسانى جوهرى است از عالم ملکوت که به حکمت بالغه، خداى تعالى او را متعلق به بدن براى رسيدن به کمالات معنوى و ترقيات روحانى، و اين نفس به اعتبار طوارى حالات درجاتى دارد:
1- به اعتبار آنکه ذاتا مايل به شهوات و راغب به صفات شيطانى است (امّاره) نامند.
2- به اعتبار آنکه اصلش از عالم ملکوت است، بسا شود بعد از تمايل به شهوات، خود را ملامت و سرزنش نمايد آن را (لوامه) نامند.
3- به اعتبار آنکه مايل شود به ربط عالم معنوى و عازم سير در آن گردد، لکن مقتضيات طبعى او را به تأخير اندازد آن را (مسوفه) نامند.
4- به اعتبار آنکه به تربيت مربى شريعت، يعنى دستور وجود مقدس پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله در مرحله صفاى نفس برآمده آرام يافته به ذکر الهى و فارغ از غير سبحانى، شاکر در نعم و صابر در محن، چنان ايقان نموده که ابدا خلجان شک و ريب در قلب او وارد نگردد، مقام اطمينان را دارا شود آن را (نفس مطمئنه) نامند. و اين مرتبه حاصل نشود مگر به مجاهده و طالب سعادت البته در مقام مجاهده برآيد تا رستگارى دارين را دريابد.
در مستدرک- از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام مروى است:
انّ نفسک لخدوع ان تثق بها يقتدک الشّيطان الى ارتکاب المحارم، انّ النّفس لأمّارة بالسّوء و الفحشاء فمن ائتمنها خانته و من استنام اليها اهلکته و من رضى عنها اوردته شرّ الموارد، و انّ المؤمن لا يمسى و لا يصبح الّا و نفسه ظنون عنده فلا يزال
جلد 6 - صفحه 238
زاريا عليها و مستزيدا اليها. «1» بتحقيق نفس تو هرآينه مکار است؛ اگر وثوق يابى به او، مى‌کشاند تو را شيطان به ارتکاب معاصى. بدرستى که نفس هرآينه امر کننده است به بدى و فحشاء، پس هر که امين داند او را، خيانت کند با او. و هر که اهتمام به آن نمايد، هلاک کند او را. و هر که راضى شود از نفس، وارد کند او را به بدترين محلها. و بتحقيق مؤمن صبح و شام نکند مگر آنکه از نفس خود بدگمان است، پس هميشه عيب‌جوى او باشد و حضرت يوسف به مجاهده با نفس به مقامات عاليه رسيد.
تتمه: نزد بعضى مفسرين اين دو آيه را تتمه کلام زليخا دانند براى آنکه به کلام او متصل باشد و معنى آنکه تا بداند يوسف که من در غيبت او خيانت نکردم و چون از من صحبت او را پرسيدند راست گفتم و خداى سبحان هدايت نکند کيد خائنان را، بدين جهت با او خيانت ننمودم و من تنزيه نمى‌کنم نفس خود را از بدى تا ديگران متهم شوند، بدرستى که نفس مردم را به کار بد فرمايد و مردمان به آن سرعت نمايند مگر آنچه را پروردگار رحمت فرمايد به لطف و آن عصمت باشد بتحقيق حق تعالى آمرزنده و بخشاينده است.