اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ ما أُبَرِّئ‌ُ نَفسِي إِن‌َّ النَّفس‌َ لَأَمّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّ ما رَحِم‌َ رَبِّي إِن‌َّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيم‌ٌ (53)
و من تبرئه نميکنم نفس خود را بدرستي که نفس هر آينه بسيار امر ميکند ببدي مگر آنکه رحم فرمايد پروردگار من بدرستي که پروردگار من آمرزنده مهربان است.
جلد 11 - صفحه 214
وَ ما أُبَرِّئ‌ُ نَفسِي کلام در نفس بسيار طويل الذيل است: نفس نباتي، نفس حيواني، نفس انساني، نفس ملکوتي و از براي نفس انساني مراتبي است نفس امّاره، نفس لوّامه، نفس مطمئنّه، نفس راضيه، نفس مرضيه و از براي هر يک از اقسام قوايي است و نيز کلام در اينکه مجرد است يا مادي و بيان ادله بر هر يک و ما يک قسمتي در مجلد سوم کلم الطيب در اينکه باب متعرض شده‌ايم و در اينجا قناعت ميکنيم بذکر يک حديث که کميل از امير المؤمنين عليه السّلام روايت کرده:
(قلت يا امير المؤمنين اريد ان تعرفني نفسي قال اي‌ّ نفس تريد قلت هل هي الانفس واحدة فقال يا کميل انما هي اربع النامية النباتية و الحسية الحيوانية و الناطقة القدسية و الکلمة الالهيّة و لکل واحدة من هذه خمس قوي و خاصّتان فالنامية النباتية لها خمس قوي ماسکة و جاذبة و هاضمة و دافعة و مربية و لها خاصّتان الزيادة و النقصان و انبعاثها من الکبد و هي اشبه الاشياء بنفس الحيوان و الحيوانية الحسية لها خمس قوي سمع و بصر و شم‌ّ و ذوق و لمس و لها خاصّتان الرضا و الغضب و هي اشبه الاشياء بنفس السباع.
و الناطقة القدسية و لها خمس قوي فکر و ذکر و علم و حلم و نباهة و ليس لها انبعاث و هي اشبه الاشياء بنفس الملائکة و لها خاصتان النزاهة و الحکمة.
و الکلمة الالهية و لها خمس قوي بقاء في فناء و نعيم في شقاء و عزّ في ذل‌ّ و فقر في غناء و صبر في بلاء و لها خاصتان الحلم و الکرم و هذه الّتي مبدءها من اللّه و اليه تعود لقوله تعالي فَنَفَخنا فِيه‌ِ مِن رُوحِنا
، و اما عودها فلقوله تعالي يا أَيَّتُهَا النَّفس‌ُ المُطمَئِنَّةُ ارجِعِي إِلي رَبِّک‌ِ راضِيَةً مَرضِيَّةً و العقل وسط الکل لکيلا يقول احدکم شيئا من الخير و الشر الا لقياس معقول.
) اقول- اينکه حديث شريف احتياج بشرح مبسوطي دارد هر جزء جزء آن و
جلد 11 - صفحه 215
از وضع تفسير خارج است و آن را در عهده علماء اعلام ميگذاريم و رد ميشويم إِن‌َّ النَّفس‌َ لَأَمّارَةٌ بِالسُّوءِ اشکال- نفس امّاره در نفوس جهّال و فسّاق و فجره و کفره است نفوس انبياء با آن مقام عصمت و طهارت و علم و اخلاق حميده داراي نفوس قدسيه هستند نه نفس امّاره و نفوس آنها مبراء و منزه است بچه مناسبت فرمود وَ ما أُبَرِّئ‌ُ نَفسِي إِن‌َّ النَّفس‌َ لَأَمّارَةٌ بِالسُّوءِ جواب- منظور حضرت يوسف اينکه بود که من قواي حيوانيه شهويه و غضبيه دارا هستم فرد اجلاء آن را بالاخص در عنفوان جواني که اگر نبود مقام عصمت و نبوت کمتر از ديگران نبودم و اينکه مقام موهبت الهيست که آنکه مورد اينکه تفضل و رحمت الهي ميشود ديگر نفسش اماره بالسوء نيست و خلاصه مطلب اينکه مراد از اينکه نفس نفس حيواني است که داراي قوه شهوت و غضب و وهم است که قوه بهيميه و سبعيه و شيطانيه مينامند و جميع افراد بشر داراي آن هستند باختلاف شدّت و ضعف و اينها موجب بقاء است در حيات دنيويه و هيچ جلوگيري ندارد مگر قوه الهيه قدسيه که از ايمان حاصل ميشود و هر چه ايمان قوت پيدا ميکند بيشتر ميتواند جلوگيري کند تا برسد بايمان انبياء و اولياء که مقام عصمت است.
إِن‌َّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيم‌ٌ هم ميآمرزد کساني را که مرتکب سوء شدند اشاره به اينکه زليخا چنانچه توبه کرد و پشيمان شد مورد مغفرت ميشود و يوسف که نگه داري کرد مورد رحمت واقع ميشود.
216