تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ (55)
چون حضرت يوسف عليه السّلام دستور داد براى زراعت و ذخيره نمودن براى سالهاى قحط در خزينه‌هاى نهانى، ملک گفت: که توانائى اين امر و قيام به آن تواند نمود؟ در اين حال يوسف عليه السّلام در مقام خيرخواهى مردم برآمده:
قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ: گفت قرار ده مرا حکم کننده بر خزينه‌هاى زمين مصر، يعنى مرا بر آنچه حاصل ولايت مصر باشد از نقود و اطعمه، خازن گردان تا آن را صرف مزارع کنم و مرا والى، و تدبير کار را به من واگذار نما. إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ: بدرستى که من نگاه‌دارنده‌ام آنچه را که به حفظ به من سپارى از تلف و خيانتى. دانا هستم به مصالح ملک و ملک که هر چه بجا آورم خالى از صلاحى نباشد. يا نگاهدارنده حساب و عالم به لغت هر که به او تکلم نمايد.
و به اين مضمون روايتى وارد شده در برهان- ابن بابويه به اسناد خود از حضرت صادق عليه السّلام: فى قول يوسف: اجعلنى على خزائن الارض انّى حفيظ عليم، قال عليه السّلام حفيظ بما تحت يدى عليم بکلّ لسان. «1»
«1» تفسير برهان ج 2 ص 256، ح 65.
جلد 6 - صفحه 242
تبصره: تقاضاى يوسف براى آن بود که چون در حقيقت ولايت متعلق به او لکن در ظاهر ملک تصرف داشت، خواست بدين وسيله باز ستاند:
يا به جهت قيام به مصالح بندگان و اجراى احکام الهيه درخواست نمود تا بدين وسيله مجرى دارد؛ چنانچه در علل از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که: و انّما طلب الولاية ليتوصّل بها الى امضاء احکام اللّه و بسط الحقّ و وضع الحقوق مواضعها: طلب ولايتش بدان جهت بود که بتواند امضاء احکام الهى و بسط بساط حق نمايد و حقوق را در محل خود قرار دهد؛ يا آنکه از جهت اکراه و اجبار بوده، چنانچه در تفسير برهان از ريان بن الصلت مروى است که خدمت حضرت رضا عليه السّلام مشرف، عرض کردم:
مردم گويند تو قبول فرمودى ولايت عهد را با اظهار زهد در دنيا؟ فرمود: بتحقيق خداى تعالى مى‌داند کراهت مرا در اين امر. پس چون مخير شدم بين قبول ولايت و کشته شدن، قبول را بر قتل اختيار کردم. واى بر مردم، آيا ندانستند که يوسف نبى و رسول بود چون ضرورت او را کشانيد بر ولايت بر خزائن عزيز گفت: «اجعلنى على خزائن الارض انّى حفيظ عليم» و مرا ضرورت آمد قبول ولايت به اکراه و اجبار و اشراف به هلاک. «1» و علماى اعلام همين دو قسم را استثناء نموده.
و اما ولايت والى جائر، فى نفسه حرام است قطع نظر از ترتب معصيتى بر آن، و اخبار کثيره وارد شده از جمله روايت تحف العقول از حضرت صادق عليه السّلام فرمود: و اما وجه حرام از ولايت، ولايت والى جائر و ولايت حکام او و کار براى ايشان و کسب به جهت ولايت با آنها حرام و محرّم، فاعل آن معذب باشد بر فعلش از قليل و کثير؛ زيرا هر شى‌ء از جهت اعانت بر او معصيت کبيره است به علت آنکه در ولايت والى جائر، کهنه شدن حق است بتمامه و زنده شدن باطل بتمامه، و اظهار ظلم و جور و فساد و ابطال کتب و قتل انبياء و هدم مساجد و تبديل سنت و شرايع الهى است، لذا حرام گرديد. «2»
«1» تفسير برهان ج 2 ص 256، و علل الشرائع ص 239.
«2» تحف العقول، کلمات امام صادق عليه السّلام، جهات معايش العباد، صفحه 332 (طبع دار الکتب الاسلاميّه)
جلد 6 - صفحه 243
خلاصه يک سال طول کشيد که يوسف به اين منصب نائل شد، روزى ملک گفت: مى‌خواهم با تو مکالمه نمايم، لکن مرا استنکاف آيد. يوسف عليه السّلام فرمود: من به استنکاف اولى هستم، چه پسر يعقوب اسرائيل‌ام، و او پسر اسحق ذبيح اللّه، و او پسر ابراهيم خليل اللّه عليه السّلام است. گفت: راست گفتى، پس با او مأنوس بود تا يک سال برآمد، تاج مکلّل بر سر او نهاده جامه خاصه در او پوشانيد، شمشير خاص حمايل او را بر تخت مرصع به ياقوت نشانيد، و قبه از استبرق بر بالاى سر بزد، طول آن سرير سى‌گز، و سى بستر بر آن نهاده، امراء و ارکان دولت را به خدمت او امر نمود. خود در خانه نشسته زمام پادشاهى مصر به او واگذاشت. عزيز هم در آن سال قحطى فوت شد؛ بعد از آنکه مدتى معزول گرديده بود، ملک، زليخا را به التماس به يوسف داد. چون ملاقات او نمود، فرمود: اين بهتر است يا آنچه تو مرا بدان مى‌خواندى. زليخا گفت: مرا ملامت منما، زنى بودم جوان با نعمت و مال، و شوهر من نزد من نيامدى، لذا به تو گرفتار شدى؛ و يوسف او را بکر يافته دانست راست گفته، و يوسف را دو اولاد از او آمد: يکى افراهيم و يکى ميشا؛ و در سلطنت بناى عدل و داد را گذاشته همه محکوم فرمان او شدند.