تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ قالَ يا بَنِيَّ لا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ وَ ادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَ ما أُغْنِي عَنْکُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِنِ الْحُکْمُ إِلاَّ لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَکَّلْتُ وَ عَلَيْهِ فَلْيَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ (67)
پس يعقوب عليه السّلام بنيامين را همراه برادران روانه نمود، چون خواستند که بيرون آيند يعقوب عليه السّلام ايشان را وصيت فرمود:
وَ قالَ يا بَنِيَّ لا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ: گفت از روى شفقت: اى فرزندان من، داخل مشويد در شهر مصر از يک در، يعنى همه برادران از يک دروازه وارد نشويد به شهر تا ناگهان چشم بد به شما نرسد چون شما را با اين جاه و جلال و شوکت و ابهت و طول قامت و فربهى بدن بينند، و معذلک دانسته‌اند که شما نزد ملک مصر معزز و مکرم و محترميد. وَ ادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ: و داخل شويد هر دو سه نفر از درهاى پراکنده. و شهر مصر را چهار دروازه بود. اين فرمايش را يعقوب به جهت خوف چشم زخم مردمان گفت. نزد بعضى از جهت خوف حسد بر ايشان بود، لکن معنى اول اشهر و اقوى است.
تبصره: اختلاف است در اصل تأثير چشم: بعضى مانند جبائى، منکر شده و گفته‌اند: دليلى بر آن ثابت نيست؛ لکن کثيرى از محققين قائل به آن گرديده نظر به روايات وارده در آن از جمله:
1- در مجمع از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم لو کان شى‌ء يسبق القدر لسبقه العين. «1» فرمود: اگر باشد چيزى که پيشى بگيرد قدر را، هرآينه سبق يابد چشم.
«1» تفسير مجمع البيان ج 3 ص 249 و مکارم الاخلاق ص 414
جلد 6 - صفحه 255
2- قال صلّى اللّه عليه و آله و سلّم العين تستنزل الحالق «1» چشم، مکان مرتفع را از شدت قوت گرفتن پائين آورد.
3- در بحار: قال صلّى اللّه عليه و آله و سلم العين حقّ يدخل الرّجل القبر و الجمل القدر. «2» فرمود: چشم زخم حقيقت دارد، داخل کند مرد را در قبر، و شتر را در ديگ.
و اکثر مفسرين برآنند که آيه شريفه «وَ إِنْ يَکادُ الَّذِينَ کَفَرُوا لَيُزْلِقُونَکَ بِأَبْصارِهِمْ ...» نازل بر همين قسمت شده، و حرز آن براى چشم زخم خصوصا اطفال بسيار مفيد است. گذشته از اينها تجربيات حسيّه عديده شاهد بزرگى است در وجود تأثير آن.
کيفيت تأثير: چون طباع مردم مختلفند، ممکن است اين اثر به سبب سمّى باشد که برسد از چشم نظر کننده در هوا به بدن ديگرى، چنانچه نقل شده از بعضى صاحب نظران که وقتى از چيزى تعجب نمايم، مى‌يابم حرارتى را که از چشم من خارج شود. نظير اين، اثرى است از زن حايض که دست را در ظرف شير گذارد فاسد شود، و اگر بعد از پاک شدن بگذارد فاسد نشود.
تنبيه: فلاسفه قائلند به اينکه اثر چشم کمال روح است در خباثت و شيطنت، چنانچه ظهور معجزات کمال روح است در رحمانيت؛ لکن قول حق آن است که: اين تأثير را خدا قرار داده و علاجش توکل و توسل به آيات و ادعيه وارده و ذکر الهى معين شده.
در مکارم الاخلاق از حضرت صادق عليه السّلام فرمود: «3» اگر نبش شود براى شما قبرها، هرآينه مى‌بينيد که بيشتر مردگان به سبب چشم زخم بوده، زيرا عين حق است. آگاه باشيد پيغمبر فرمود: عين حق پس هر که را تعجب آيد چيزى از برادرانش، ذکر الهى نمايد، چه وقتى ذکر خدا را کند ضرر نرساند او را.
«1» همان مصدر.
«2» بحار الانوار، جلد 63، صفحه 20، حديث 12.
«3» مدرک پيشى، صفحه 25، حديث 20.
جلد 6 - صفحه 256
بيان: چون تکليف، فرع اختيار بندگان است بر آنچه نمايند از طاعت و معصيت، و منافى الجاء و اکراه ايشان بر عدم صدور معصيت از ايشان، که از جمله حسد بردن و چشم زخم و غير آن از اقسام اضرار و ايذاء؛ از اين جهت مشيت الهى تعلق يافته بر آنکه بندگان را به اختيار خود واگذارد در جميع افعال، و بر وجه جبر و قسر منع ايشان نکند از عصيان و تعدى و رسانيدن بدى به يکديگر.
در کشاف نقل نموده که: «1» سيد رضى الدين موسوى رحمه الله در مصنفات خود فرمايد که: به مذهب حق، حصول ضرر از ممر چشم زخم به اين وجه است که حق تعالى به جهت ابتلا و امتحان مصالح بندگان نزد نظر کردن صاحبان عيون به چيزى بر وجه اعجاب، نقصى و خللى را در آن منظور اليه احداث کند تا ارباب حق از اصحاب بطلان متميز شوند؛ چه اهل حق اسناد آن به خدا، و حشويه نسبت آن را به اثر چشم خواهند داد کما قال «وَ ما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ کَفَرُوا» و فايده عوذه آن است که حق تعالى به جهت ميمنت و برکت آن نزد نظر کردن ارباب عيون، نقصى و آفتى در منظور اليه احداث نفرمايد، و لذا اکثر انبياء و ائمه هدى عليهم السلام متعوذ به عوذه شده؛ و در کتاب مهج الدعوات عوذه آنها مذکور است. و مروى است که حضرت در عوذه خود فرمود: (اللّهم انّى اعوذ بکلمات اللّه التّامّات من شرّ کلّ هامّة و عين لامّة) ايضا مروى است که: «2» جبرئيل آن حضرت را رقيه نمود: (بسم اللّه ارقيک من کلّ عين حاسد اللّه يشفيک).
وَ ما أُغْنِي عَنْکُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ: و من دفع نمى‌کنم از شما به سبب اين نصيحت از حکم و مشيت خداى تعالى چيزى را، چه هرچه اراده الهى بوقوع آن تعلق يابد لا محاله به فعل آيد. إِنِ الْحُکْمُ إِلَّا لِلَّهِ: نيست حکم و فرمانى جز آنچه خداوند سبحان در هر چه خواهد. عَلَيْهِ تَوَکَّلْتُ: بر ذات احديّت او توکل
«1» تفسير منهج ج 5 ص 62.
«2» تفسير مجمع البيان ج 3 ص 249.
جلد 6 - صفحه 257
نمودم نه غير، او قادر است بر آنکه حفظ شما فرمايد از چشم زخم و حسد، و به سلامت شما را به من رساند. وَ عَلَيْهِ فَلْيَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ: و بر ذات سبحانى بايد توکل کنند توکل‌کنندگان و اعتماد بر غير او ننمايند، چه کفايت مهامّ و حصول مقاصد و مرام نتيجه توکل است.
در جامع الاخبار- از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام مروى است: من وثق باللّه اراه السّرور و من توکّل عليه کفاه الامور. «1» فرمود: هر که اعتماد کند بر خدا، برساند او را سرور؛ و هر که توکل نمايد بر او، کفايت شود او را امور.