اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَلَمّا جَهَّزَهُم بِجَهازِهِم جَعَل‌َ السِّقايَةَ فِي رَحل‌ِ أَخِيه‌ِ ثُم‌َّ أَذَّن‌َ مُؤَذِّن‌ٌ أَيَّتُهَا العِيرُ إِنَّکُم لَسارِقُون‌َ (70)
پس چون بست بار آنها را قرار داد کيلي که با او متاع و طعام را کيل ميکردند دربار برادر او پس ندا داد و اعلان داد ندا کننده اي قافله بدرستي که شما هر آينه دزدانيد.
فَلَمّا جَهَّزَهُم بِجَهازِهِم جهاز مال التجاره را گويند و تجهيز حمل
جلد 11 - صفحه 236
مال التجاره است که کار آنها تمام شد و هر کدام طعام خود را حمل کردند و عازم بر حرکت شدند، و فاعل جهّز يوسف است لکن مسلّما بمباشرت او نبوده بلکه آنهايي که عامل بودند متاع آنها را حمل کردند و استناد بيوسف از جهت امر و دستور او بوده زيرا سه قسم فاعل داريم: فاعل بالمباشرة. فاعل بالتسبيب فاعل بالرضا لذا استناد قتل ابي عبد اللّه عليه السّلام بشمر و سنان و خولي داده ميشود از جهت مباشرت و بيزيد و إبن مرجانه و إبن سعد بالتسبيب و باهل شام و کوفه بالرضا و مهيّاي حرکت شدند و از شهر خارج شوند.
جَعَل‌َ السِّقايَةَ فِي رَحل‌ِ أَخِيه‌ِ استناد جعل هم بيوسف بهمين مناسبت است و سقايه آن کيلي است که طعام را باو کيل ميکردند و تعبير بسقايت از جهت اينکه با او شرب ماء ميکردند و بسيار قيمتي بود بعضي گفتند مکلل بجواهرات بوده، بعضي گفتند طلا بوده و هر چه بوده نفيس بوده ولي ممکن است از خود جواهرات باشد مثل ظرف فيروزج که الان نظيرش در خزينه قم موجود است تا دچار باشکال استعمال ظرف طلا و نقره نشويم و لو ممکن است بگوئيم در آن شريعت حرام نبوده.
ثُم‌َّ أَذَّن‌َ مُؤَذِّن‌ٌ اذان اعلام است بدخول وقت يا باتيان صلوة و مؤذّن گوينده اذان را گويند و در اينجا بمعني اعلام است يعني جار زد جارچي.
أَيَّتُهَا العِيرُ عير خصوص اخوه يوسف نبوده بلکه قافله سنگيني بوده متفرقه بقرينه چند آيه بعد که پسران يعقوب بپدر خود گفتند وَ سئَل‌ِ القَريَةَ الَّتِي کُنّا فِيها وَ العِيرَ الَّتِي أَقبَلنا فِيها وَ إِنّا لَصادِقُون‌َ.
إِنَّکُم لَسارِقُون‌َ بناء علي هذا ما احتياج بتأويل نداريم که بگوئيم يعني سرقوا يوسف عن ابيه يا بگوئيم بطريق استفهام است که حرف استفهام ساقط شده کانّه سؤال از اينکه شما سارق هستيد يا تأويل به اينکه دروغ مصلحت آميز
جلد 11 - صفحه 237
به از راست فتنه انگيز است، يا حمل بر توريه کنيم که خلاف ظاهر را اراده کرده باشد يا تقيه باشد و بر طبق اينها اخبار هم داريم چنانچه در مورد ابراهيم [ع] هم که فرمود بَل فَعَلَه‌ُ کَبِيرُهُم يا آنکه فرمود إِنِّي سَقِيم‌ٌ و بالجمله انبياء و معصومين محال است دروغ از آنها صادر شود بخصوص افتراء و تهمت بغير و البته اگر لفظ ظهوري داشته باشد همين قرينه عقليه است که مراد ظاهر نيست بلکه حکم قرينه متصله دارد که مانع از انعقاد ظهور است مضافا به اينکه اينکه کلام يوسف نبوده کلام مؤذن است و ما براي توضيح مسئله توريه يک حديثي نقل ميکنيم که يک نفر از علماء عامّه شرفياب حضور حضرت صادق عليه السّلام شد در موقعي که جمعي از اصحاب خدمتش مشرف بودند و عرض کرد ما تقول في شيخين أبا بکر و عمر، حضرت فرمود
(هما امامان عادلان قاسطان کانا علي الحق و مضيا عليه عليهما رحمة اللّه)
موقعي که بيرون رفت اصحاب عرض کردند شما بسيار تمجيد از شيخين کرديد حضرت فرمود امّا از جهت اينکه گفتم هما امامان از جهت قول خداوند که ميفرمايد أَئِمَّةً يَدعُون‌َ إِلَي النّارِ قصص آيه 41، و گفتم عادلان لانهما عدلا عن الحق و حق امير المؤمنين عليه السّلام است، و گفتم قاسطان لقوله تعالي وَ أَمَّا القاسِطُون‌َ فَکانُوا لِجَهَنَّم‌َ حَطَباً جن آيه 15، و گفتم کانا علي الحق حق امير المؤمنين [ع] است کانا علي عداوته و مضيا عليه با همين عداوت از دنيا رفتند عليهما رحمة اللّه رحمة اللّه پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است يعني کان الرسول خصمهما اگر اينکه توضيح را حضرت نداده بود احدي توجه نميکرد.