تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ کَذلِکَ کِدْنا لِيُوسُفَ ما کانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِکِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَ فَوْقَ کُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ (76)
آنگاه امر فرمود به تجسس بارها:
فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ: پس ابتدا کردند به بار برادران. قَبْلَ وِعاءِ أَخِيهِ: پيش از بار برادرش بنيامين، چه اگر ابتدا بار او را تفتيش مى‌کردند، معلوم مى‌شد که سابقه‌اى در کار است لذا اوّل، بار آنها را تفحص نمودند. امينى که صاع بدو سپرد شده بود، گفت: اگر اين پيمانه گم شود و پيدا نگردد، خون من در هدر است؛ زيرا اين صاع کهانت ملک اکبر است و هرکس آن را به من دهد يک بار شتر طعام ضامن او هستم. گفت: معاذ اللّه ما دزدى نکنيم و روا نداريم، اينک بارهاى ما پيش توست، بجوى. آن شخص ايستاد و نيافتى، استغفار نمودى تا تمام شدى و بار بنيامين را رها نمود. گفت: بهر حال اينجا نباشد. برادران گفتند: نه، ممکن نيست که ما، رها کنيم تا بار او نيز بنگرى و برائت ساحت ما بر تو معلوم شدى و از ما خوشدل شوى، بار او را نيز تجسس کردند.
ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ: پس بيرون آوردند پيمانه را از بار بنيامين، ايشان خجل شده روى به او نموده گفتند. اين چيست که روى ما سياه کردى و حرمت ما برداشتى، اين چه محنت است که ما را از پسران راحيل پيش آمد، صاع را کى برداشتى؟ بنيامين گفت: نه، بلکه بلاى شما هميشه بر پسران راحيل باشد، برادر مرا بر ديد در بيابان هلاک کرديد و اکنون مى‌خواهيد تهمت
جلد 6 - صفحه 265
دزدى به من نهيد. گفتند: آخر اين پيمانه دربار تو چه مى‌کند؟ گفت: اين را دربار همان کس نهاد که بضاعت را دربار شما نهاد و شما مخبر نبوديد تا به خانه خود رفتيد.
کَذلِکَ کِدْنا لِيُوسُفَ: اينچنين تدبير نمودم امر يوسف را، يا اراده نموديم و الهام کرديم براى يوسف تا سبب باشد براى نگهداشتن برادرش و رسيدن خبر به پدرش. ما کانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِکِ: ممکن نبود که بگيرد برادرش را در حکم و قضاء ملک و نگهدارد او را، زيرا حکم استرقاق در ديانت ملک مصر نبود.
حاصل آنکه يوسف عليه السّلام بطريقه و عادت ملک مصر در اين قضيه رفتار ننمود. إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ: مکر به خواست خداى، چه حکم استرقاق سارق به امر الهى و امر به مشيت و ارادت آمر باشد. نزد بعضى معنى آنکه چون يوسف عليه السّلام عادل بود و اگر اين تدبير نبود نمى‌توانست برادر را نزد خود نگهدارد الا اينکه خداى متعال خواست که عذرى براى يوسف در اين کار باشد.
حاصل آنکه يوسف برادر را بر عادت و حکم ملک مصر نمى‌توانست نگهدارد الا به خواست الهى که اگر اعلام و هدايت سبحانى بدين طريق نبودى، يوسف ندانستى که چه بايستى کرد. و عادت ملک دزد را تازيانه زدى و دو برابر جريمه گرفتى. بنا بقولى دزد را بر کشيدى و چشمهايش به ميخ بدوختى، پس تدبير فرمود خداوند متعال که بر زبان برادران براند که گفتند:
جزاء دزد نزد ما آن استکه او را به بندگى صاحب مال دهند و اين مراد و مقصد يوسف بود که حاصل شد.
نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ: بلند گردانيم مراتب هر که را که بخواهيم به نبوت، يا به تقوى و توفيق و عصمت و الطاف جميله، چنانچه يوسف را مرتبه رفيعه علم و نبوت عطا فرموديم و او را بر برادرانش برتر ساختيم. وَ فَوْقَ کُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ: و فوق هر صاحب علمى اعلمى مى‌باشد تا منتهى شود به ذات علام الغيوب که عالم است به جميع معلومات از جزئى و کلى ظواهر و بواطن و از ذات احديت تجاوز ننمايد.
جلد 6 - صفحه 266
تنبيه: آيه شريفه دلالت دارد بر اينکه ذات سبحانى عالم است بذاته، يعنى ذات او عين علم؛ و علم، عين ذات او باشد؛ چه اگر زائد بر ذات بودى، هر آينه فوق او عليمى بودى، و حال آنکه فوق حق تعالى در عالم تحقق موجود نيست.