سوره یوسف، آیه ۷۶ · جزء ۱۳ · صفحه ۲۴۴
فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعَاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِن وِعَاءِ أَخِيهِ كَذَٰلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلَّا أَن يَشَاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَّن نَّشَاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ
در این هنگام، (یوسف) قبل از بار برادرش، به کاوش بارهای آنها پرداخت؛ سپس آن را از بارِ برادرش بیرون آورد؛ این گونه راه چاره را به یوسف یاد دادیم! او هرگز نمیتوانست برادرش را مطابق آیین پادشاه (مصر) بگیرد، مگر آنکه خدا بخواهد! درجات هر کس را بخواهیم بالا میبریم؛ و برتر از هر صاحب علمی، عالمی است!
معنی کلمات و عبارات
«أَوْعِیَة»: جمع وِعاء، ظروف. در اینجا مراد گونی و جوال و دیگر چیزهائی است که کالای خود را در آن جا دادهاند. «کِدْنَا»: چارهجوئی کردیم. چارهجوئی را مکر و کید نامیدن، بدان خاطر است که تدبیر نهان و چارهسازی پنهان از دیدِ مردمان، در میان ایشان، حیله و نیرنگ نامیده میشود. ماده (کَیْد) برای کار پسند و ناپسند به کار میرود و در اینجا در معنی پسندیده به کار رفته است (نگا: اعراف / انبیاء / ، طارق / و ). «دینِ الْمَلِکِ»: آئین و قانون شاه. گویا در قانون مصر آن زمان، جزای دزد، زدن او و اخذ غرامت معادل دو برابر اشیاء مسروقه از وی بوده است. «مَا کَانَ لِیَأْخُذَ ... إِلاّ أن یَشَآءَ اللهُ»: اگر خواست خدا نبود، یوسف نمیتوانست برابر قانون شاه، برادرش را بازداشت کند. یعنی: این خدا بود که برادران یوسف را واداشت که بگویند: سزای دزد بنده کردن او است. «إِلاّ أَن یَشَآءَ اللهُ»: این استثناء بیانگر این است که با وجود مقرّرات موجود، اگر خدا میخواست کار شدنی بود، و یا این که برابر مقرّرات موجود کار نشدنی بود، ولی خدا چارهسازی کرد و اراده او مشکل را برطرف نمود. «فَوْقَ کُلِّ ذِی عِلْمٍ عَلِیمٌ»: بالاتر از هر دانائی، داناتری است. بالاتر از هر فرزانهای، فرزانهتری وجود دارد که خدا است.
نزول
سال ۱۱ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۱ رویداد)
نکات آیه
۱- یوسف(ع) خود به بازرسى بارها و اثاثیه کاروان فرزندان یعقوب اقدام کرد. «فبدأ بأوعیتهم قبل وعاء أخیه»
ضمیر در «بدأ» و «استخرج» به قرینه «أخیه» به یوسف باز مى گردد. اِسناد آن دو فعل به یوسف، ظاهراً حقیقى است نه مجازى (به این معنا که او دستور داده باشد که چگونه بازرسى کنند در حالى که خود مباشرت نداشته باشد). تغییر سیاق ; یعنى، تبدیل فعل جمع (قالوا فما جزاؤه) به فعل مفرد (بدأ) قرینه بر معناى یاد شده است. «وعاء» به معناى ظرف و «أوعیة» جمع آن مى باشد.
۲- یوسف(ع) پیش از بازرسى اثاثیه بنیامین ، به تفتیش دقیق بار و اثاثیه دیگر فرزندان یعقوب پرداخت. «فبدأ بأوعیتهم قبل وعاء أخیه ثم استخرجها من وعاء أخیه»
کلمه «ثم» دلالت مى کند که مدتى طول کشید تا نوبت بازرسى بار بنیامین فرا رسید. و این حکایت از آن دارد که بازرسى اثاثیه دیگر برادران به دقت انجام مى گرفته که کار به درازا کشیده شده بود.
۳- یوسف(ع) در بازرسى بار بنیامین ، جام شاهى را از بار وى بیرون آورد. «ثم استخرجها من وعاء أخیه»
ضمیر مفعولى در «استخرجها» به «صواع» و یا «سقایة» باز مى گردد. قابل ذکر است که آوردن فعل «استخرج» (بیرون آورد) به جاى «وجد» (یافت) به خاطر این است که یوسف(ع) مى دانست جام شاهى در اثاثیه بنیامین است.
۴- طرح و نقشه یوسف(ع) براى نگه داشتن بنیامین ، کیفر و طرحى از ناحیه خداوند و به وحى او بود. «کذلک کدنا لیوسف»
۵- گذاشتن جام شاهى در اثاثیه بنیامین ، جویا شدن از مجازات سارق در آیین فرزندان یعقوب و تفتیش بار بنیامین پس از سایر برادران ، از الهامات خدا به یوسف(ع) براى نگه داشتن بنیامین نزد خود بود. «کذلک کدنا لیوسف»
«کذلک» اشاره به مجموعه طرح و نقشه اى دارد که آیات ۷۰ تا ۷۵ بیانگر آن بود.
۶- حضور بنیامین نزد یوسف(ع) ، به سود و منفعت یوسف(ع) بود. «کذلک کدنا لیوسف»
لام در «لیوسف» لام منفعت است. بنابراین نقشه طرح شده و هدف از آن (نگه داشتن بنیامین) در جهت منافع یوسف(ع) بوده است.
۷- نگاه داشتن بنیامین در مصر حتى به جرم سرقت ، بر طبق قوانین جزایى پادشاه مصر ، براى یوسف(ع) مجاز نبود. «ما کان لیأخذ أخاه فى دین الملک»
دین به معناى آیین و روش است و مراد از آن به اعتبار اضافه شدنش به «ملک» قوانین و مقررات حاکم بر مصر مى باشد. قابل ذکر است که به قرینه «فما جزاؤه ...» در آیه ۷۴، اگر سارق مى خواست بر اساس آیین خودش تنبیه شود، قاضى و حاکم مصر مى توانست بر آن اساس حکم کند.
۸- حکومت مصر در زمان وزارت یوسف(ع) داراى تشکیلات و قوانین جزایى و قضایى بود. «ما کان لیأخذ أخاه فى دین الملک»
۹- قوانین جزایى مصر ، استرقاق سارقان را مجاز نمى شمرد. «ما کان لیأخذ أخاه فى دین الملک»
۱۰- یوسف(ع) در زمان وزارتش ، نمى توانست با قوانین و مقررات حکومت مصر مخالفت کند. «ما کان لیأخذ أخاه فى دین الملک»
۱۱- مصر در زمان وزارت یوسف(ع) داراى حکومت پادشاهى بود. «ما کان لیأخذ أخاه فى دین الملک»
۱۲- وضع قوانین و مقررات حکومت مصر در زمان وزارت یوسف(ع) ، در اختیار پادشاه بود. «ما کان لیأخذ أخاه فى دین الملک»
۱۳- یوسف(ع) در زمان قحطى مصر ، پادشاه آن دیار نبود. «ما کان لیأخذ أخاه فى دین الملک»
۱۴- مشیّت الهى ، زمینه ساز باقى ماندن بنیامین نزد یوسف(ع) «ما کان ... إلاّ أن یشاء الله»
۱۵- یوسف(ع) جز به مشیت خدا و امداد او با هیچ سبب و مستمسکى ، نمى توانست بنیامین را نزد خویش نگه دارد. «ما کان لیأخذ أخاه فى دین الملک إلاّ أن یشاء الله»
۱۶- مجازات مجرمان بیگانه بر اساس مقررات خودِ آنان ، با قوانین و مقررات مصر در زمان وزارت یوسف(ع) مخالفتى نداشت. «ما کان لیأخذ أخاه فى دین الملک إلاّ أن یشاء الله»
۱۷- لزوم احترام و مراعات قوانین حتى در نظامهاى غیر الهى «ما کان لیأخذ أخاه فى دین الملک إلاّ أن یشاء الله»
۱۸- اسباب و عوامل طبیعى ، تحت تدبیر و مشیّت الهى است. «ما کان لیأخذ أخاه فى دین الملک إلاّ أن یشاء الله»
۱۹- جریان مشیّت الهى با اسباب و علل طبیعى «ما کان لیأخذ أخاه فى دین الملک إلاّ أن یشاء الله»
۲۰- یوسف(ع) برخوردار از مقامهاى بلند معنوى و نایل شده به مراحل و درجاتى از کمال «نرفع درجت من نشاء»
۲۱- موفقیت یوسف(ع) در طرح و اجراى نقشه براى نگه داشتن بنیامین ، جلوه اى از برترى او بر برادران خویش و نمودى از دانش افزون تر وى «کذلک کدنا لیوسف ... نرفع درجت من نشاء و فوق کل ذى علم علیم»
مصداق مورد نظر براى «من نشاء» یوسف(ع) است.
۲۲- مقامات معنوى ، داراى درجات و مراحل گوناگون است. «نرفع درجت من نشاء»
برداشت فوق از جمع بودن کلمه «درجات» استفاده شده است.
۲۳- تفاوت رتبه و منزلت انسانها در پیشگاه خداوند «نرفع درجت من نشاء»
۲۴- خداوند بر اساس مشیّت خویش ، برترى دهنده برخى از انسانها بر برخى دیگر و اعطا کننده کمال به بهره مندان از آن «نرفع درجت من نشاء»
۲۵- آدمیان ، در دانش و آگاهى داراى مراتبى گوناگونند. «نرفع درجت من نشاء و فوق کل ذى علم علیم»
مفسّران در این آیه «علیم» را دو گونه تفسیر کرده اند: ۱- مراد از آن هر دانا و دانشمندى است. ۲- مقصود از آن خداوند مى باشد. بر اساس معناى نخست مفاد جمله چنین مى شود: هر دانشمندى یافت شود دانشمندتر از او وجود دارد. و بر اساس معناى دوم مفاد جمله مذکور چنین است: علم خدا افزون تر از علم هر دانشمندى است. برداشت فوق، ناظر به اولین احتمال است.
۲۶- برادران یوسف برخوردار از علم و دانش و یوسف(ع) عالم تر و آگاه تر از همه آنان «و فوق کل ذى علم علیم»
بر اساس اولین معنایى که براى جمله فوق در برداشت قبل آمد ، مصداق مورد نظر براى «علیم» یوسف است و مصداق «کل ذى علم» برادران او هستند.
۲۷- خداوند از هر عالم و دانشمندى ، داناتر و آگاه تر است. «فوق کل ذى علم علیم»
برداشت فوق ، بر این اساس است که مراد از «علیم» خداوند باشد.
۲۸- دانش بشرى محدود است. «و فوق کل ذى علم علیم»
تعمیم جمله «و فوق کل ...» به تمامى عالمان بشر اقتضا مى کند که بین انسانها کسى نباشد که از همه عالمان برتر باشد.
۲۹- علم و آگاهى مایه برترى است. «نرفع درجت من نشاء و فوق کل ذى علم علیم»
برداشت فوق، از ارتباط در دو جمله «نرفع...» و «فوق کل ذى علم علیم» استفاده مى شود.
تفسیر (۱۰)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۵۸–۸۲ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۶۳–۸۲ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۶۳–۹۲ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۷۶ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۷۶ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۷۶ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۷۶ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۷۶ - تفسیر روان جاوید
آیات ۶۹–۷۶ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۷۶
موضوعات
دستهبندی موضوعی
الهام به یوسفاهمیت احترام به قانونبازرسی مال التجاره برادران یوسفبازرسی مال التجاره بنیامینبازرسی یوسفبردگی دزد در مصر باستانحکومت پادشاهی مصر باستانعلم برادران یوسفغیرقانونی بودن بازداشت بنیامیناحکام بردگیفلسفه تدبیر یوسففلسفه نگهداری بنیامینقانونگذاران مصر باستانقوانین کیفری در دوران یوسفمجازات بنیامینمحدوده اختیارات پادشاه مصرمراتب علم انسان هامقامات معنوی یوسفممنوعیت بردگی دزدمنافع یوسفمنشأ تدبیر یوسفمنشأ قانونگذاری مصر باستانمنشأ مقامات معنوی انسان هامکان کشف آبخوری پادشاه مصرنظام جزایی در دوران یوسفنظام قضایی در دوران یوسفکمالات یوسفکیفر بنیامینیوسف و بازداشت بنیامینیوسف و قوانین مصر باستانیوسف و مشیت خدامراتب مقامات معنویوحی به یوسفحکومت مصر باستان در دوران یوسفیوسف و امدادهای خدانظام قضایی مصر باستانموفقیت یوسفتدبیر یوسفنگهداری بنیامینقوانین جزایی مصر باستانمجازات بیگانگاناهمیت رعایت قانونمراتب انسان هایوسف هنگام قحطی مصر باستاننظام حکومتی مصر باستانآبخوری پادشاه مصرقوانین کیفری در مصر باستانمجازات دزدمحدوده اختیارات یوسفمنشأ تفاوت انسان هاعلم یوسفیوسف و بنیامینمحدوده علم انسان هاتفاوت انسان هامجاری مشیت خدانظام علیتآثار امدادهای خدافضایل یوسفتعالیم خداقصه یوسفآثار مشیت خداآثار علمعلیمنقش عوامل طبیعیملاک ارزشهاسنتهای خداعطایای خداعلم خدااختصاصات خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۵۴)
- لزوم احترام به قوانین عمومی، حتّی در جوامع غیردینی
- گذاشتن پیمانه پادشاه در اثاث بنیامین از سوی یوسف(علیه السلام)، طرحی الهام شده از سوی خدا به او، جهت نگهداشتن بنیامین نزد خود+۱ آیه
- مجاز نبودن یوسف(علیه السلام) بر نگهداشتن بنیامین در مصر بدون جرم سرقت مطابق قوانین پادشاه
- نقشه یوسف(علیه السلام) برای نگهداشتن بنیامین با وحی و امداد خدا+۴ آیه
- بازرسی یوسف(علیه السلام) از اثاثیّه بنیامین، برای یافتن پیمانه شاه و بیرون اوردن ان از اثاثیّه وی
- وضع قوانین حکومت مصر، در اختیار پادشاه مصر، در زمان وزارت یوسف(علیه السلام)
- گذاشتن پیمانه پادشاه مصر در محموله بنیامین، ازالهامات خدا به یوسف(علیه السلام) برای نگهداشتن بنیامین+۱ آیه
- مشاهده پیمانه شاهی در اثاثیّه بنیامین، عامل اتّهام سرقت به او، از سوی برادران یوسف(علیه السلام)+۱ آیه
- مجاز نبودن یوسف(علیه السلام) برای نگهداری بنیامین به جرم سرقت، بر طبق قوانین جزایی پادشاه مصر
- نبودن قانون بردگی به جرم سرقت، در قوانین جزایی پادشاه مصر+۱ آیه
- سوگند برادران یوسف در حضور کارگزاران، برای تبریه خویش از فسادگری و دزدی+۶ آیه
- تعلیم و طرح نقشه چگونگی نگهداشتن بنیامین به یوسف(علیه السلام)، از سوی خدا
- تقرّب به خدا، دارای مراتب گوناگون+۱ آیه
- یوسف(علیه السلام) از مقرّبان در پیشگاه خداوند
- رسیدن به منزلتهای معنوی و تقرّب به خدا، بسته به مشیّت خداوند+۲ آیه
- تقیّه یوسف(علیه السلام) با نسبت دادن دزدی به برادرانش، برای نگهداشتن بنیامین در نزد خویش+۱ آیه
- نگهداری برادر نزد خود، سبب تقیّه یوسف(علیه السلام)+۱ آیه
- رفتار توریهامیز یوسف(علیه السلام) با برادرانش، نشات گرفته از تدبیر الهی برای نگهداشتن برادرش+۲ آیه
- جاسازی جام شاهی در محموله بنیامین، نقشه یوسف(علیه السلام) برای نگاه داشتن بنیامین نزد خویش+۷ آیه
- لزوم احترام به قوانین عمومی، حتّی در جوامع غیر دینی
- مصر، دارای حکومت پادشاهی، در دوران یوسف(علیه السلام)+۱ آیه
- اتّهام سرقت به فرزندان یعقوب، طرحی از ناحیه یوسف(علیه السلام)، برای نگاه داشتن برادرش (بنیامین) نزد خویش+۱ آیه
- مجاز نبودن یوسف(علیه السلام) به نگهداری برادرش بنیامین، در مصر به جرم سرقت، در قوانین جزایی مصر+۲ آیه
- علم، دارای مراتب گوناگون و متعدد
- علیم / اسماوصفات+۲ آیه
- قضاوت یوسف(علیه السلام) براساس ایین پادشاه مصر برای نگه داشتن بنیامین+۱ آیه
- بازرسی کاروان کنعان به وسیله کارگزاران یوسف(علیه السلام) جهت پیدا کردن جام شاهی+۱ آیه
- گذاشتن پیمانه شاهی در بار بنیامین و استخراج ان از اثاثیه وی، تدبیر و نقشه یوسف(علیه السلام) برای نگه داشتن بنیامین، در نزد خویش+۵ آیه
- نگهداری بنیامین در مصر به وسیله یوسف علیه السلام تنها در گرو مشیّت خداوند
- مشیّت الهی، زمینه ساز باقی ماندن بنیامین، نزد یوسف علیه السلام
- دستیابی به درجات عالی معنوی، منوط به مشیّت الهی+۲ آیه
- ممانعت یوسف علیه السلام از بازگشت بنیامین به همراه برادران از مصر+۳ آیه
- مجاز نبودن یوسف علیه السلام بر نگهداشتن بنیامین در مصر، بدون اثبات جرم سرقت، از قوانین پادشاه مصر
- سرقت در مصر باستان، جرمی واضح و مستحق مجازات+۲ آیه
- تقیّه، حیلهای برای ضربه به غیر و مصون داشتن خود+۱ آیه
- نقشه و کید یوسف علیه السلام در نگهداشتن بنیامین، با گذاشتن جام شاهی در اثاث وی
- عملکرد یوسف علیه السلام در مورد برادرش (بنیامین)، بر اساس قانونِ کیفری شریعت یعقوب علیه السلام+۳ آیه
- طرح و نقشه یوسف علیه السلام برای نگهداشتن بنیامین، با تدبیر و امداد الهی
- بازرسی محموله توقیف شده کاروان برادران یوسف، از سوی انحضرت+۱ آیه
- پیدا شدن جام شاهی در محموله توقیف شده کاروان برادران یوسف (بنیامین)+۱ آیه
- علم یوسف علیه السلام، فراتر و بیشتر از دانش برادران
- برادران یوسف، برخوردار از علم و دانشی کمتر از یوسف علیه السلام
- موفقیّت یوسف علیه السلام در طرح و نقشه نگهداشتن بنیامین، نمودی از دانش افزونتر وی از برادران
- بازرسی محموله برادران، از سوی شخص یوسف علیه السلام
- بازرسی بارها و اثاثیه دیگر برادران، پیش از بررسی اثاثیه بنیامین
- تعلیم و طرح نقشه چگونگی نگه داشتن بنیامین به یوسف علیه السلام از سوی خدا
- رفتار توریهامیز یوسف علیه السلام با برادرانش، نشیت گرفته از تدبیر خدا برای نگهداشتن برادرش+۲ آیه
- توسل یوسف پیامبر علیه السلام به عوامل و اسباب عادی، برای رسیدن به هدف+۹ آیه
- یوسف علیه السلام، برخوردار از فضایل و درجاتی برتر، در پیشگاه خدا
- یوسف علیه السلام، از مقرّبان درگاه خداوند
- موفقیت یوسف علیه السلام در طرح و نقشه برای نگهداشتن بنیامین، جلوهای از برتری علم او و نمودی از دانش افزونتر وی در تدبیر
- گذاشتن پیمانه در بار بنیامین و استخراج ان از اثاثیه وی، نقشه و تدبیر یوسف علیه السلام برای نگه داشتن وی نزد خود+۶ آیه
- نقش مدیریت یوسف علیه السلام در انتقال و هجرت خاندانش، از کنعان به مصر+۱۳ آیه
- نقشه یوسف علیه السلام برای اوردن بنیامین به مصر+۱۵ آیه